لوگوی جشنواره وب و موبایل ایران

شیوه نامه تدوین فرهنگ نامه علوم اسلامى

پیش گفتار

وجود ملاك و دستور العمل‏هاى كارشناسى شده و مشخص در تدوین متون، ابزارى براى كنترل و تضمین دقت و هماهنگى‏‌هاى لازم است. « شیوه نامه تدوین فرهنگ نامه‏‌هاى تخصصى علوم اسلامى» مجموعه‌اى است كه هماهنگ با اهداف مركز اطلاعات ومدارك اسلامى تهیه شده است. از این رو نگارندگان مقالات باید نكات مندرج در این شیوه نامه را مورد توجه قرار داده و آن‏ها را كاملاً رعایت كنند. عدم رعایت اصول شیوه نامه، ضمن اتلاف وقت نگارندگان، مصححان و ویراستاران سبب افزایش هزینه‏‌ها و ناهماهنگى مجموعه خواهد شد و جذابیت و كارایى آن را كاهش مى‏دهد.

 

تعریف فرهنگ نامه تخصصى علوم اسلامى

فرهنگ نامه ى علوم اسلامى، كتاب مرجعى است كه در آن، آگاهى‏‌هاى مفید، مختصر و مستند از هر یك از رشته‏هاى علوم اسلامى در قالب مقاله(عمدتا كوتاه) بر اساس نظم اصطلاح نامه علوم اسلامى و با بهره‏‌گیرى از سیستم ارجاع ارائه شده است.

 

اهداف فرهنگ نامه

مهم‏ترین اهداف فرهنگ نامه نویسى در زمینه علوم اسلامى عبارت اند از:

الف) گرد آورى اطلاعاتى زبده، اساسى، مستند و كوتاه درباره هر یك از مدخل‏هاى علوم اسلامى به منظور دسترسى آسان به آن‏ها و گشودن بسترى براى پژوهش‏هاى بعدى؛

ب) ترسیم طرح و نقشه كلى پژوهش‏هاى اسلامى؛

ج)پاسخ گویى سریع و آسان به پرسش‏هاى مطرح در زمینه علوم اسلامى؛

د) فراهم آوردن موجبات رشد و اعتلاى فرهنگى جامعه اسلامى و پاسدارى از میراث فرهنگى آن .

 

اصول كلى تدوین مقالات

در تدوین مقالات فرهنگ نامه رعایت نكات ذیل لازم است:

الف) به مطالب اساسى پرداخته شود و از ذكر مطالب فرعى و حاشیه‏اى پرهیز گردد.

ب) از جامعیت نسبى برخوردار باشد .

ج) به منابع معتبر و حتى المقدور دست اول و متعدد رجوع شود.

تبصره) منبع دست اول، منبعى است كه براى اولین بار مطلب مورد نظر از آن جا اخذ شده و سایر منابع از آن منبع استفاده كرده‏اند، از این رو ممكن است مطلب مفیدى در منبعى یافت شود كه در سایر منابع پیش از آن وجود نداشته باشد، به این لحاظ منبع دست اول محسوب مى‏شود.

د) از منابع اصلى استفاده شود و بر پایه ى گواهى منابع یا افراد، مطلبى به منبعى نسبت داده نشود، مگر آنكه خود آن گواهى مورد نظر باشد و یا منبع اصلى در دسترس نباشد، بنابر این،منابعى كه از آنها به صورت مستقیم نقل نشده است باید مشخص گردد.

ه)در نقل از منابع مختلف، نیازى به آوردن عین عبارت منقول نیست، بلكه با رعایت امانت با شیوه‏اى رسا، چكیده آن به فارسى گزارش شود، مگر آن كه عین عبارت در انتقال معنا نقش كلیدى داشته باشد.

تبصره یك: آیه و روایت و تعاریف اصطلاحى از این قاعده مستثنا مى‏باشد، و اصل و ترجمه آن در متن مى‏آید.

تبصره دو: آنجا كه ذكر متن عربى لازم است، ترجمه آن هم آورده مى‏شود.

تبصره سه: اگر لازم باشد قطعه‏اى از عبارت نقل نشود به جاى آن داخل قلاب [...] سه نقطه گذاشته شود. همچنین اگر مؤلف توضیح و یا اضافاتى از خود در میان متن عبارت منقول مى‏آورد باید داخل قلاب [ ] قرار گیرد تا از مطالب منقول تفكیك شود.[1]

و) رویكرد اولیه‏ى مقالات، گزارشى است و از اظهار نظرهاى بى دلیل و تعصب‏آمیز پرهیز شود و نظریه‏هاى متعصبانه و داورى‏هاى جاهلانه و منحرفانه از طریق گزارش آراء منطقى مقابل آن، نقد و افشا گردد.

ز) مقاله در فرهنگ نامه استقلال نسبى دارد لذا اطلاعاتى كه درباره‏ى آن داده مى‏شود باید جامع و گویا باشد و اگر در آن به مفاهیمى اشاره شود كه احتمال دارد براى خواننده ى متوسط ناشناخته است باید این مشكل با توضیح یا ارجاع رفع شود.

ح) در فرهنگ نامه بارها اتفاق مى‏افتد كه محتواى چند مقاله كه با یكدیگر نسبت نزدیك دارند، تداخل مى‏كنند؛ در چنین حالاتى باید دقت شود كه مطالب تكرارى در مقاله‏ها راه نیابد یا این كه تكرار به حداقل ضرور برسد.

ط) حجم مقاله از نظر بلندى و كوتاهى بستگى به پرداختن متون تخصّصى به آن موضوع و نیز میزان نیاز هر موضوع به تشریح دارد.

تبصره: تشخیص تناسب حجم مقاله با مدخل مورد نظر در هر مورد به عهده كنترل كننده و تأیید شوراى علمى است.

ی) در نگارش مقالات، اصل بر زبده نویسى است، لذا باید از تكرار و به كار بردن مترادف‏هاى بى نقش و كلىگویى اجتناب شود.

ک) از ثنا گویى و تعبیرهاى ناروا و كلمات ركیك پرهیز شود.

ل) براى آنكه مقالات فرهنگ نامه براى غیر متخصصان نیز قابل استفاده باشد، باید به زبان ساده و دور از تكلفات و پیچیدگى‏هاى فنى باشد و از بكار بردن الفاظ متروك و نامأنوس پرهیز گردد.

م) اگر به نظر مقاله نویس آیه یا روایتى در مقام توضیح اصطلاح است، استناد به آن در صورتى جایز است كه به دلالت مذكور، در كتابهاى معتبر آن علم اشاره شده باشد.

 

ساختار مقاله در فرهنگ نامه

مقاله فرهنگ نامه‏‌اى، گزارشى فشرده، مستند و قابل اعتماد از زبده‏ترین دانستنى‏ها پیرامون یك موضوع در قالب ساختارى منظم و منسجم است.

همه مقاله‏‌هاى فرهنگ نامه‏‌اى از یك ساختار مشترك برخوردارند كه به ترتیب شامل: مدخل، شناسه، روابط اصطلاح نامه‏‌اى،بدنه اصلى و منابع است.

 

مدخل

مدخل فرهنگ نامه تخصصى علوم اسلامى ، آن دسته از كلید واژه‏هاى اصطلاح نامه است كه توسط صاحب نظران حوزه‏‌هاى خاص هر علم تعیین مى‏‌شود.

مدخل ها دو قسم اند: اصلى و ارجاعى . مدخل اصلى اصطلاحى است كه مقاله در ذیل آن نگاشته مى‏شود. مدخل ارجاعى دو قسم دارد، مدخل ارجاعى كامل و مدخل ارجاعى ناقص. مدخل ارجاعى كامل، مدخلى است كه هیچ گونه توضیحى ذیل آن نمى‏آید و صرفا با علامت «ر.ك» به مدخل دیگرى ارجاع داده مى‏‌شود.

ارتباط مدخل ارجاعى كامل با مدخل اصلى ممكن است از نوع ارتباط عام و خاص یا ترادف و یا وابسته باشد. هر یك از انواع ارتباط یاد شده باید در مدخل اصلى ذكر گردد.

تبصره: مقاله نویس در غیر موارد مترادفات باید براى هر مدخل مقاله مستقل بنویسد و ارجاع در این موارد به پیشنهاد مقاله نویس و تایید شوراى علمى خواهد بود.

مدخل ارجاعى ناقص، مدخلى است كه پس از توضیحاتى كه ذیل آن مى‏آید براى اطلاع بیشتر به مدخل دیگرى نیز ارجاع داده مى‏‌شود. ارجاع این نوع مدخل با علامت«نیز ر.ك:....» نشان داده مى‏‌شود.

 

شناسه

شناسه عبارت از شبه جمله كوتاهى است كه معرف ماهیت و جایگاه یك اصطلاح در میان ابواب یك علم مى‏باشد. هر مدخل به طور معمول باید شناسه داشته باشد مگر در مواردى كه مفید فایده نباشد.

الف ) با خواندن شناسه، خواننده با موضوع مقاله آشنا شده و تصمیم بر خواندن یا نخواندن آن مى‏گیرد. بر این اساس شناسه باید با كم‏ترین كلمات، خواننده را به سرعت در جریان موضوع مقاله و جایگاه آن در ساختار علم قرار دهد.

ب) شناسه یا معرف باید روان و قابل فهم براى همه باشد و نباید كلمات پیچیده‏را به كار گرفت. نگارش شناسه، سخت‏ترین كار یك مقاله است و براى همین،معمولاً آخرین قسمتى است كه نویسنده مقاله آن را تهیه مى‏كند.

ج) شناسه با توجه به محتواى مقاله تهیه مى‏شود .

روابط اصطلاح نامه اى

یكى از اقدامات مفید در فرهنگ نامه‏‌هاى تخصصى علوم اسلامى، درج «روابط اصطلاح نامه‌‏اى» براى هر مدخل در مقاله است. این امر، محققان را در شناخت جایگاه هر مدخل در هندسه و ساختار كلى علم مربوط یارى مى‏رساند.بر این اساس رعایت ضوابط ذیل براى ذكر این روابط لازم است:

الف) روابط اصطلاح نامه‏‌اى مدخل پس از شناسه مدخل و پیش از توضیحات،(بدنه اصلى مقاله)، و در قالب كادر مناسب، ذكر مى‏شود.

ب) واژه « روابط اصطلاح نامه‏‌اى » در میان خط بالایى كادر (سمت راست) با فونت متفاوت از متن آورده مى‏شود.

ج)«روابط اصطلاح نامه» در بردارنده ى چهار مطلب(در صورت وجود) است: اصطلاحات مترادف، اصطلاحات اعم، اصطلاحات اخص، اصطلاحات مرتبط. این چهار امر به ترتیب ذیل عناوین: مترادف، اعم، اخص و مرتبط ذكر مى‏شوند.

نمونه روابط اصطلاح نامه‏‌اى:

بدن مثالى:....(شناسه)

روابط اصطلاح نامه‏‌اى:

مترادف: بدن برزخى، جسد مثالى، قالب برزخى، قوالب اشباح

اعم: بدن نورى

اخص: بدن مثالى اخروى

مرتبط: بدن عقلى، بدن مادى

تبصره 1) درون كادر روابط اصطلاح نامه‏‌اى آوردن همه مترادفات لازم نیست و براى مثال مترادفاتى كه ارتباطشان با مدخل ارتباط مفرد و جمع است آورده نمى‌‏شود.

تبصره 2) آوردن یادداشت دامنه[2] در بخش «روابط اصطلاح‏نامه» لازم نیست و محتواى آن در متن گنجانده مى‌‏شود.

بدنه مقاله

بدنه، بخش اصلى و اطلاعات اساسى درباره مدخل و اصطلاح است كه مطالب زیر - در صورت موجود بودن در منابع - در آن گنجانده مى‏شود:

الف) تعریف مدخل

1) تعریف اعم از تعاریف حدى و رسمى است، بنابراین هر عبارتى كه مؤلف به وسیله آن درصدد ارائه تعریف براى اصطلاحى باشد، تعریف به حساب مى‏‌آید.

2) مواردى همچون معناى لغوى (در صورتى كه لفظ داراى ابهام است)، تعلق زبانى، وجه تسمیه، وجه اشتقاق، نام پیشین، نام كنونى، ضبط پیشین و ضبط كنونى و امورى كه براى توضیح و تخصیص مدخل بكار مى‏رود هر چند جزء تعریف اصطلاحى مدخل نیستند براى تتمیم فایده، در ابتداى بدنه ذكر مى‏شود.

3) اگر تعریفى واحد (هم از جهت لفظ و هم از جهت معنا) در چند منبع آمده باشد، منابع آن به ترتیب تاریخى قرار مى‏گیرد.

4) تعاریف مختلف هر مدخل به هر تعداد كه باشد همگى ذكر مى‏شود و در مواردى نیز كه چند تعریف از جهت لفظ متفاوت باشند، و احتمال تفاوت اندكى در محتواى آن‏ها وجود داشته باشد و یا دو تقریر از یك محتوا به حساب آید به عنوان تعاریف مستقل از یك دیگر ذكر مى‏شوند.

5) تعاریف با نقل مستقیم ذكر مى‏شود، چنان چه تعریفى در منبع مورد نظر عبارتى منقح و كوتاه نداشته باشد و ذكر مستقیم آن موجب تطویل گردد، آن تعریف به صورت غیر مستقیم و مختصر ذكر مى‏شود.

6) در نقل تعاریف به ذكر خود تعریف اكتفا مى‏شود و از نقل توضیحات پیش و پس از آن خوددارى مى‏گردد، مگر آن كه آن عبارت در فهم تعریف نقش اساسى داشته باشد، به گونه‏‌اى كه بدون ذكر آن‏ها تعریف مبهم خواهد بود.

7) در مورد تعاریف شاخص و مهم اگر مبتكر تعریف معلوم باشد، نام وى نیز در «گزارش» ذكر مى‏شود.

8) تعاریفى كه در متون، ذیل اصطلاح نامرجح آمده است، همراه تعاریف دیگر در مدخل اصلى ذكر مى‏شود؛ اما در این تعریف‏ها اگر اصطلاح نامرجح ذكر نشده، به نوعى به آن اشاره مى‏گردد؛ مثلاً در مورد«فصل مقوم» كه نامرجح«فصل» است چنین نوشته مى‏شود: [ الفصل المقوم] هو الذى.... و چنان چه خود اصطلاح نامرجح آمده زیر آن خط كشیده مى‏شود تا با قلمى ممتاز تایپ گردد.

9) در صورتى كه در منبع علایم ویرایشى خاصى وجود داشته باشد آن علایم در نقل قول مستقیم ذكر میشود؛ اما اگر در متن اصلى كروشه«[ ]» وجود داشته باشد، به جاى آن آكلاد«{}» گذاشته مى‏شود، اما افزوده‏هاى خود نگارنده در كروشه «[ ]» قرار خواهد گرفت.

ب) توضیح مفهومى پیرامون مدخل شامل مطالب ذیل :

1- بیان جایگاه، اقوال، اقسام و لحاظ‏ها ودلایل، احكام، فروعات و قواعد مرتبط با مدخل ؛

2- بیان اهمیت ، تاثیر گذاری و تاثیر پذیری مدخل نسبت به مدخل ها و مباحث دیگر؛

3- سیر تاریخی و تحولات معنایی و در صورت لزوم اولین موردی که بکارگیری اصطلاح مشاهده شده است ؛

4- فلسفه مطرح شدن بحث در آن عام ؛

5- اشاره به مبتکران اصول و ادله و نوآوران در حیطه موضوع مورد نظر ؛

6- ذکر مصادیق مهم یا اختلافی .

تبصره (1): در مواردى كه توضیح كامل پیرامون امور یاد شده از حجم مصوّب تجاوز مى‏كند به ذكر مهم‏ترین موارد و در هرمورد به ذكر ضرورى‏ترین مطلب اكتفا شده و سایر مطالب، به منابع معتبر ارجاع داده مى‏شود.

تبصره (2): در مورد برخى از مدخل‏ها تنها بخشى از موارد فوق قابل ذكر است.

تبصره (3): در صورتى كه نگارنده ضمن تحقیق به مطالب مهم و قابل ذكر دیگرى برخورد نماید با هماهنگى گروه تدوین فرهنگ نامه آن را در گزارش خواهد آورد.

تبصره (4): توضیحات پیرامون مدخل به ترتیب ومتناسب با سیر بحث تنظیم می شود .

تبصره (5): در صورت امکان ویژگی های مختلف با توجه به محتوا و رابطه آنها به صورت پیوسته و در یک پاراگراف آورده می شوند . مباحث ناپیوسته و نامرتبط تنها با پاراگراف از هم تفکیک می شوند .