پیش گفتار

وجود ملاک و دستور العمل‏هاى کارشناسى شده و مشخص در تدوین متون، ابزارى براى کنترل و تضمین دقت و هماهنگى‏هاى لازم است. « شیوه نامه تدوین فرهنگ نامه‏هاى تخصصى علوم اسلامى» مجموعه‏اى است که هماهنگ با اهداف مرکز اطلاعات ومدارک اسلامى تهیه شده است. از این رو نگارندگان مقالات باید نکات مندرج در این شیوه نامه را مورد توجه قرار داده و آن‏ها را کاملاً رعایت کنند. عدم رعایت اصول شیوه نامه، ضمن اتلاف وقت نگارندگان، مصححان و ویراستاران سبب افزایش هزینه‏ها و ناهماهنگى مجموعه خواهد شد و جذابیت و کارایى آن را کاهش مى‏دهد.

تعریف فرهنگ نامه تخصصى علوم اسلامى

فرهنگ نامه ى علوم اسلامى، کتاب مرجعى است که در آن، آگاهى‏هاى مفید، مختصر و مستند از هر یک از رشته‏هاى علوم اسلامى در قالب مقاله(عمدتا کوتاه) بر اساس نظم اصطلاح نامه علوم اسلامى و با بهره‏گیرى از سیستم ارجاع ارائه شده است.

اهداف فرهنگ نامه

مهم‏ترین اهداف فرهنگ نامه نویسى در زمینه علوم اسلامى عبارت اند از:

الف) گرد آورى اطلاعاتى زبده، اساسى، مستند و کوتاه درباره هر یک از مدخل‏هاى علوم اسلامى به منظور دسترسى آسان به آن‏ها و گشودن بسترى براى پژوهش‏هاى بعدى؛

ب) ترسیم طرح و نقشه کلى پژوهش‏هاى اسلامى؛

ج)پاسخ گویى سریع و آسان به پرسش‏هاى مطرح در زمینه علوم اسلامى؛

د) فراهم آوردن موجبات رشد و اعتلاى فرهنگى جامعه اسلامى و پاسدارى از میراث فرهنگى آن .

اصول کلى تدوین مقالات

در تدوین مقالات فرهنگ نامه رعایت نکات ذیل لازم است:

الف) به مطالب اساسى پرداخته شود و از ذکر مطالب فرعى و حاشیه‏اى پرهیز گردد.

ب) از جامعیت نسبى برخوردار باشد .

ج) به منابع معتبر و حتى المقدور دست اول و متعدد رجوع شود.

تبصره) منبع دست اول، منبعى است که براى اولین بار مطلب مورد نظر از آن جا اخذ شده و سایر منابع از آن منبع استفاده کرده‏اند، از این رو ممکن است مطلب مفیدى در منبعى یافت شود که در سایر منابع پیش از آن وجود نداشته باشد، به این لحاظ منبع دست اول محسوب مى‏شود.

د) از منابع اصلى استفاده شود و بر پایه ى گواهى منابع یا افراد، مطلبى به منبعى نسبت داده نشود، مگر آنکه خود آن گواهى مورد نظر باشد و یا منبع اصلى در دسترس نباشد، بنابر این،منابعى که از آنها به صورت مستقیم نقل نشده است باید مشخص گردد.

ه)در نقل از منابع مختلف، نیازى به آوردن عین عبارت منقول نیست، بلکه با رعایت امانت با شیوه‏اى رسا، چکیده آن به فارسى گزارش شود، مگر آن که عین عبارت در انتقال معنا نقش کلیدى داشته باشد.

تبصره یک: آیه و روایت و تعاریف اصطلاحى از این قاعده مستثنا مى‏باشد، و اصل و ترجمه آن در متن مى‏آید.

تبصره دو: آنجا که ذکر متن عربى لازم است، ترجمه آن هم آورده مى‏شود.

تبصره سه: اگر لازم باشد قطعه‏اى از عبارت نقل نشود به جاى آن داخل قلاب [...] سه نقطه گذاشته شود. همچنین اگر مؤلف توضیح و یا اضافاتى از خود در میان متن عبارت منقول مى‏آورد باید داخل قلاب [ ] قرار گیرد تا از مطالب منقول تفکیک شود.^[۱]

و) رویکرد اولیه‏ى مقالات، گزارشى است و از اظهار نظرهاى بى دلیل و تعصب‏آمیز پرهیز شود و نظریه‏هاى متعصبانه و داورى‏هاى جاهلانه و منحرفانه از طریق گزارش آراء منطقى مقابل آن، نقد و افشا گردد.

ز) مقاله در فرهنگ نامه استقلال نسبى دارد لذا اطلاعاتى که درباره‏ى آن داده مى‏شود باید جامع و گویا باشد و اگر در آن به مفاهیمى اشاره شود که احتمال دارد براى خواننده ى متوسط ناشناخته است باید این مشکل با توضیح یا ارجاع رفع شود.

ح) در فرهنگ نامه بارها اتفاق مى‏افتد که محتواى چند مقاله که با یکدیگر نسبت نزدیک دارند، تداخل مى‏کنند؛ در چنین حالاتى باید دقت شود که مطالب تکرارى در مقاله‏ها راه نیابد یا این که تکرار به حداقل ضرور برسد.

ط) حجم مقاله از نظر بلندى و کوتاهى بستگى به پرداختن متون تخصّصى به آن موضوع و نیز میزان نیاز هر موضوع به تشریح دارد.

تبصره: تشخیص تناسب حجم مقاله با مدخل مورد نظر در هر مورد به عهده کنترل کننده و تأیید شوراى علمى است.

ی) در نگارش مقالات، اصل بر زبده نویسى است، لذا باید از تکرار و به کار بردن مترادف‏هاى بى نقش و کلىگویى اجتناب شود.

ک) از ثنا گویى و تعبیرهاى ناروا و کلمات رکیک پرهیز شود.

ل) براى آنکه مقالات فرهنگ نامه براى غیر متخصصان نیز قابل استفاده باشد، باید به زبان ساده و دور از تکلفات و پیچیدگى‏هاى فنى باشد و از بکار بردن الفاظ متروک و نامأنوس پرهیز گردد.

م) اگر به نظر مقاله نویس آیه یا روایتى در مقام توضیح اصطلاح است، استناد به آن در صورتى جایز است که به دلالت مذکور، در کتابهاى معتبر آن علم اشاره شده باشد.

ساختار مقاله در فرهنگ نامه

مقاله فرهنگ نامه‏اى، گزارشى فشرده، مستند و قابل اعتماد از زبده‏ترین دانستنى‏ها پیرامون یک موضوع در قالب ساختارى منظم و منسجم است.

همه مقاله‏هاى فرهنگ نامه‏اى از یک ساختار مشترک برخوردارند که به ترتیب شامل: مدخل، شناسه، روابط اصطلاح نامه‏اى،بدنه اصلى و منابع است.

مدخل

مدخل فرهنگ نامه تخصصى علوم اسلامى ، آن دسته از کلید واژه‏هاى اصطلاح نامه است که توسط صاحب نظران حوزه‏هاى خاص هر علم تعیین مى‏شود.

مدخل ها دو قسم اند: اصلى و ارجاعى . مدخل اصلى اصطلاحى است که مقاله در ذیل آن نگاشته مى‏شود. مدخل ارجاعى دو قسم دارد، مدخل ارجاعى کامل و مدخل ارجاعى ناقص. مدخل ارجاعى کامل، مدخلى است که هیچ گونه توضیحى ذیل آن نمى‏آید و صرفا با علامت «ر.ک» به مدخل دیگرى ارجاع داده مى‏شود.

ارتباط مدخل ارجاعى کامل با مدخل اصلى ممکن است از نوع ارتباط عام و خاص یا ترادف و یا وابسته باشد. هر یک از انواع ارتباط یاد شده باید در مدخل اصلى ذکر گردد.

تبصره: مقاله نویس در غیر موارد مترادفات باید براى هر مدخل مقاله مستقل بنویسد و ارجاع در این موارد به پیشنهاد مقاله نویس و تایید شوراى علمى خواهد بود.

مدخل ارجاعى ناقص، مدخلى است که پس از توضیحاتى که ذیل آن مى‏آید براى اطلاع بیشتر به مدخل دیگرى نیز ارجاع داده مى‏شود. ارجاع این نوع مدخل با علامت«نیز ر.ک:....» نشان داده مى‏شود.

شناسه

شناسه عبارت از شبه جمله کوتاهى است که معرف ماهیت و جایگاه یک اصطلاح در میان ابواب یک علم مى‏باشد. هر مدخل به طور معمول باید شناسه داشته باشد مگر در مواردى که مفید فایده نباشد.

الف ) با خواندن شناسه، خواننده با موضوع مقاله آشنا شده و تصمیم بر خواندن یا نخواندن آن مى‏گیرد. بر این اساس شناسه باید با کم‏ترین کلمات، خواننده را به سرعت در جریان موضوع مقاله و جایگاه آن در ساختار علم قرار دهد.

ب) شناسه یا معرف باید روان و قابل فهم براى همه باشد و نباید کلمات پیچیده‏را به کار گرفت. نگارش شناسه، سخت‏ترین کار یک مقاله است و براى همین،معمولاً آخرین قسمتى است که نویسنده مقاله آن را تهیه مى‏کند.

ج) شناسه با توجه به محتواى مقاله تهیه مى‏شود .

روابط اصطلاح نامه اى

یکى از اقدامات مفید در فرهنگ نامه‏هاى تخصصى علوم اسلامى، درج «روابط اصطلاح نامه‏اى» براى هر مدخل در مقاله است. این امر، محققان را در شناخت جایگاه هر مدخل در هندسه و ساختار کلى علم مربوط یارى مى‏رساند.بر این اساس رعایت ضوابط ذیل براى ذکر این روابط لازم است:

الف) روابط اصطلاح نامه‏اى مدخل پس از شناسه مدخل و پیش از توضیحات،(بدنه اصلى مقاله)، و در قالب کادر مناسب، ذکر مى‏شود.

ب) واژه « روابط اصطلاح نامه‏اى » در میان خط بالایى کادر (سمت راست) با فونت متفاوت از متن آورده مى‏شود.

ج)«روابط اصطلاح نامه» در بردارنده ى چهار مطلب(در صورت وجود) است: اصطلاحات مترادف، اصطلاحات اعم، اصطلاحات اخص، اصطلاحات مرتبط. این چهار امر به ترتیب ذیل عناوین: مترادف، اعم، اخص و مرتبط ذکر مى‏شوند.

نمونه روابط اصطلاح نامه‏اى:

تبصره ۱) درون کادر روابط اصطلاح نامه‏اى آوردن همه مترادفات لازم نیست و براى مثال مترادفاتى که ارتباطشان با مدخل ارتباط مفرد و جمع است آورده نمى‏شود.

تبصره ۲) آوردن یادداشت دامنه[۲] در بخش «روابط اصطلاح‏نامه» لازم نیست و محتواى آن در متن گنجانده مى‏شود.

بدنه مقاله

بدنه، بخش اصلى و اطلاعات اساسى درباره مدخل و اصطلاح است که مطالب زیر - در صورت موجود بودن در منابع - در آن گنجانده مى‏شود:

الف) تعریف مدخل

۱) تعریف اعم از تعاریف حدى و رسمى است، بنابراین هر عبارتى که مؤلف به وسیله آن درصدد ارائه تعریف براى اصطلاحى باشد، تعریف به حساب مى‏آید.

۲) مواردى همچون معناى لغوى(در صورتى که لفظ داراى ابهام است)، تعلق زبانى، وجه تسمیه، وجه اشتقاق، نام پیشین، نام کنونى، ضبط پیشین و ضبط کنونى و امورى که براى توضیح و تخصیص مدخل بکار مى‏رود هر چند جزء تعریف اصطلاحى مدخل نیستند براى تتمیم فایده، در ابتداى بدنه ذکر مى‏شود.

۳) اگر تعریفى واحد( هم از جهت لفظ و هم از جهت معنا)در چند منبع آمده باشد، منابع آن به ترتیب تاریخى قرار مى‏گیرد.

۴) تعاریف مختلف هر مدخل به هر تعداد که باشد همگى ذکر مى‏شود و در مواردى نیز که چند تعریف از جهت لفظ متفاوت باشند، و احتمال تفاوت اندکى در محتواى آن‏ها وجود داشته باشد و یا دو تقریر از یک محتوا به حساب آید به عنوان تعاریف مستقل از یک دیگر ذکر مى‏شوند.

۵) تعاریف با نقل مستقیم ذکر مى‏شود، چنان چه تعریفى در منبع مورد نظر عبارتى منقح و کوتاه نداشته باشد و ذکر مستقیم آن موجب تطویل گردد، آن تعریف به صورت غیر مستقیم و مختصر ذکر مى‏شود.

۶) در نقل تعاریف به ذکر خود تعریف اکتفا مى‏شود و از نقل توضیحات پیش و پس از آن خوددارى مى‏گردد، مگر آن که آن عبارت در فهم تعریف نقش اساسى داشته باشد، به گونه‏اى که بدون ذکر آن‏ها تعریف مبهم خواهد بود.

۷) در مورد تعاریف شاخص و مهم اگر مبتکر تعریف معلوم باشد، نام وى نیز در «گزارش» ذکر مى‏شود.

۸) تعاریفى که در متون، ذیل اصطلاح نامرجح آمده است، همراه تعاریف دیگر در مدخل اصلى ذکر مى‏شود؛ اما در این تعریف‏ها اگر اصطلاح نامرجح ذکر نشده، به نوعى به آن اشاره مى‏گردد؛ مثلاً در مورد«فصل مقوم» که نامرجح«فصل» است چنین نوشته مى‏شود: [ الفصل المقوم] هو الذى.... و چنان چه خود اصطلاح نامرجح آمده زیر آن خط کشیده مى‏شود تا با قلمى ممتاز تایپ گردد.

۹) در صورتى که در منبع علایم ویرایشى خاصى وجود داشته باشد آن علایم در نقل قول مستقیم ذکر میشود؛ اما اگر در متن اصلى کروشه«[ ]» وجود داشته باشد، به جاى آن آکلاد«{}» گذاشته مى‏شود، اما افزوده‏هاى خود نگارنده در کروشه «[ ]» قرار خواهد گرفت.

ب) توضیح مفهومى پیرامون مدخل شامل مطالب ذیل :

۱- بیان جایگاه، اقوال، اقسام و لحاظ‏ها ودلایل، احکام، فروعات و قواعد مرتبط با مدخل ؛

۲- بیان اهمیت ، تاثیر گذاری و تاثیر پذیری مدخل نسبت به مدخل ها و مباحث دیگر؛

۳- سیر تاریخی و تحولات معنایی و در صورت لزوم اولین موردی که بکارگیری اصطلاح مشاهده شده است ؛

۴- فلسفه مطرح شدن بحث در آن عام ؛

۵- اشاره به مبتکران اصول و ادله و نوآوران در حیطه موضوع مورد نظر ؛

۶- ذکر مصادیق مهم یا اختلافی .

تبصره (۱): در مواردى که توضیح کامل پیرامون امور یاد شده از حجم مصوّب تجاوز مى‏کند به ذکر مهم‏ترین موارد و در هرمورد به ذکر ضرورى‏ترین مطلب اکتفا شده و سایر مطالب، به منابع معتبر ارجاع داده مى‏شود.

تبصره (۲): در مورد برخى از مدخل‏ها تنها بخشى از موارد فوق قابل ذکر است.

تبصره (۳): در صورتى که نگارنده ضمن تحقیق به مطالب مهم و قابل ذکر دیگرى برخورد نماید با هماهنگى گروه تدوین فرهنگ نامه آن را در گزارش خواهد آورد.

تبصره (۴): توضیحات پیرامون مدخل به ترتیب ومتناسب با سیر بحث تنظیم می شود .

تبصره (۵): در صورت امکان ویژگی های مختلف با توجه به محتوا و رابطه آنها به صورت پیوسته و در یک پاراگراف آورده می شوند . مباحث ناپیوسته و نامرتبط تنها با پاراگراف از هم تفکیک می شوند .