استاندارد "توصیف و دسترسی به منبع" (RDA)و انتشارات ایرانی -اسلامی

سید مهدی طاهری[1]

تالیف و نگارش از گذشته در نزد ایرانیان از جایگاه خاصی برخوردار بوده است. و از لحاظ تاریخی به زمان­های بسیار کهن باز می­گردد. مسلمانان نیز پس از اسلام، و از اوایل قرن اول هجری با ثبت و یادداشت آیات و احادیث فعالیت حرفه­ای خود را در حوزه نگارش آغاز نمودند. پس از ورود دین اسلام به ایران، آثار ایرانی جنبه دیگری به خود گرفت و به شدت متاثر از فرهنگ اسلامی شد. این تاثر به نوبه خود موجب ارائه بازخوردهایی نیز به آثار اسلامی شد، و در گسترش و  ایجاد شکل­های جدیدی از آثار اسلامی نقش به سزایی ایفا نمود. بنابراین نوع جدیدی از انتشارات، یعنی انتشارات ایرانی-اسلامی، بوجود آمد که مانند دیگر بافت­ها و کشورها، دارای ویژگی­های بومی خاص و متفاوتی از دیگر انتشارات هستند.

در گذشته برای ثبت اطلاعات کتابشناختی انتشارات ایرانی-اسلامی از فرایندی به نام فهرستنگاری استفاده می­شد که سیاهه­ها و فهرست­هایی از مجموعه­های شخصی و کتابخانه­ها تولید می­نمود. در ایران، پس از تاسیس رشته کتابداری، قواعد فهرستنویسی کشورهای انگلوساکسون (AACR2) به دلیل قوت و پاسخگویی نسبت به بخشی عمده­ از نیازهای بومی مورد توجه قرار گرفت، و از آن پس در کتابخانه­ها و مراکز خدمات کتابداری متداول شد. اما این قواعد به دلیل مبنای طراحی خود –یعنی ویژگی­های انتشارات کشورهای انگلوساکسون و دین مسیحیت- همواره نسبت به ویژگی­های بومی انتشارات ایرانی-اسلامی کاستی­هایی را نشان می­داد. تا کنون در خصوص بومی سازی این قواعد، تلاش­هایی از سوی کتابخانه ملی جمهوری اسلامی ایران و دیگر اشخاص حقیقی و حقوقی انجام گرفته است. با این وجود هیچگاه قواعد یاد شده پاسخگوی کامل نیازهای بومی نبوده است. تجربیات عملی کتابخانه­ها، انجام گسترش­ها از سوی برخی اشخاص حقیقی و حقوقی، و برخی مطالعات و پژوهش­های صورت گرفته از جمله پژوهش آراسته (1389)[2] دلیلی بر این مدعاست. این عدم پاسخگویی کامل نیازها و ویژگی­های بومی انتشارات ایرانی-اسلامی در دیگر استانداردهای غیر بومی – مانند طرح­های رده بندی- نیز دیده می­شود. تحولات جدید در محیط و رسانه­های اطلاعاتی از یک سو، و گستردگی استفاده از قواعد پیشین فهرستنویسی در کشورهای مختلف دنیا از سوی دیگر، باعث پیدایش استاندارد جدیدی با نام استاندارد "توصیف و دسترسی به منبع (RDA)"، بر اساس استاندارد قبلی و مدل مفهومی "ملزومات کارکردی برای پیشینه­های کتابشناختی (FRBR)[3]" شد. "استاندارد توصیف و دسترسی به منبع (RDA)" سعی دارد دستورالعمل­ها و رهنمودهایی جامع را برای توصیف کتابشناختی، و تعیین و ثبت روابط انواع اشیای محتوایی مربوط به مناطق و بافت­های خاص موجود در دنیا ارائه دهد. این استاندارد دارای تفاوت­های اساسی با استاندارد پیشین (AACR2) است. از جمله این تفاوت­ها اختصاص یک بخش از دو بخش اصلی استاندارد به تعیین و توصیف روابط میان اشیای محتوایی (روابط کتابشناختی[4] یا روابط بین موجودیت­ها[5]) در دو سطح درونی (شیء)[6] و بیرونی (با دیگر اشیا) است. ویژگی دیگر تاکید بر جنبه بین­المللی بودن استاندارد است. به عبارت دیگر، استاندارد سعی نموده ویژگی­های بومی دیگر بافت­های انتشاراتی را نیز پوشش دهد. برگزاری کنفرانس­های متعدد در نقاط مختلف دنیا از سوی "کمیته مشترک برای گسترش RDA"، در زمان تدوین استاندارد، تلاش­هایی بود در این راستا. اگر چه بررسی­های کلی رهنمودها و دستورالعمل­های استاندارد حاکی از آن است، که این استاندارد نسبت به استاندارد پیشین، بویژه به دلیل تقویت شناسایی و پراختن به روابط کتابشناختی، با ویژگی­های بومی انتشارات ایرانی-اسلامی سازگارتر است، اما به دلیل مبنا قرار دادن قواعد پیشین (AACR2)  و مدل مفهومی FRBR، و عدم توجه کافی و مطالعه ویژگی­های انتشارات دیگر کشورها و بافت­های خاص، بویژه بافت ایرانی-اسلامی، قادر به پاسخگویی کامل نیازهای بومی نیست. بدیهی است تبیین این مسئله نیاز به انجام پژوهش­هایی مستقل در سطح پایان نامه­های دانشگاهی دارد.

 

بررسی میزان سازگاری و پاسخگویی استاندارد "توصیف و دسترسی به منبع (RDA)" نسبت به سازماندهی و فهرستنویسی اشیای محتوایی ایرانی-اسلامی از دو جنبه باید مورد پژوهش و مطالعه قرار گیرد. نخست، رهنمودها و دستورالعمل­های ارائه شده از سوی استاندارد برای توصیف اشیای محتوایی که در بخش اول استاندارد ارائه شده است، و دیگر، رهنمودهای ارائه شده در بخش دوم استاندارد برای تعیین و ثبت روابط میان اشیای محتوایی. روشن است قبل از پرداختن به این بررسی، باید ویژگی­های انتشارات (اشیای محتوایی) ایرانی-اسلامی دقیقا تبیین و مشخص گردد (حتی در قالب مطالعاتی مستقل). به طور کلی این ویژگی­ها را می­توان این گونه بر شمرد:

  1. تنوع اشیای محتوایی. اشکال مختلفی از اشیای محتوایی در بافت ایرانی-اسلامی به چشم می­خورد که برخی از آنها در دیگر بافت­ها وجود ندارند. مانند تحریرها، تقریرها، گزیده­ها، ذیل­ها، حاشیه­ها، شرح­ها، کشف­الابیات­ها، کشف­الآیات­ها، مستدرکات، مستخرجات، ترجمه­ها، اقتباس­ها، و ...؛
  2. گستردگی و تنوع روابط میان اشیا به پیروی از بند یک. بسیاری از انواع اشیای محتوایی که در بافت انتشارات ایرانی-اسلامی وجود دارند، بازآفرینی­ها و بازنمون­هایی از دیگر اشیا هستند. این موجب تنوع روابط و گستردگی شبکه روابط می­گردد؛
  3. اشیای محتوایی این بافت بیشتر مفهوم-پایه[7] هستند تا اصطلاح-پایه[8]؛
  4. آمیختگی فرهنگ ایرانی و فرهنگ اسلامی که تنوع (صورت­های جدیدی از) اشیای محتوایی و روابط را در پی دارد؛
  5. محوریت قرار دادن خود اشیای محتوایی تا پدیدآورندگان آنها نسبت به سایر محیط­های اجتماعی (از جمله دنیای غرب). به عبارت دیگر عنوان شی محتوایی بر نام پدیدآورنده (گان) آن ترجیح داده می­شود (بیشتر بر اساس مسائل اعتقادی)؛
  6. وابستگی زیاد از لحاظ محتوایی به تعداد محدودی از منابع (مانند قرآن، نهج­البلاغه، و سایر کتب روایی پایه) که منابع هسته اسلامی محسوب می­شوند؛
  7. وابستگی زیاد به مسائل اعتقادی و مذهبی (به طور کلی فرهنگی)؛
  8. تعدد دیدگاه­ها و رویکردها در طبقه بندی منابع و علوم ایرانی-اسلامی که بر بافت انتشاراتی آن تاثیر گذار است.

هر یک از ویژگی­های این انتشارات (اشیای محتوایی) می­تواند بر روی توصیف و دسترسی به آن تاثیر گذارد. این ویژگی­ها، مانند ویژگی­های انتشارات دیگر کشورها و بافت­ها، ریشه در مسائل اجتماعی، اعتقادی، مذهبی، و فرهنگی جامعه ایرانی و اسلامی دارد. با این تفاوت که غنای فرهنگ ایرانی-اسلامی تنوع بیشتری به اشیای محتوایی این حوزه و روابط آنها داده است. گمان می­رود این ویژگی­ها محیطی بسیار مناسب را برای ارزیابی استاندارد جدید فراهم نموده، بازخوردهایی را جهت رشد استاندارد ارائه نماید.

در حال حاضر نسخه آزمایشی استاندارد RDA بر روی وب سایت www.rdatoolkit.org قابل دسترس است و کاربران می­توانند بازخوردهای خود را به اصل استاندارد و سیستم نرم افزاری آن ارائه کنند. این بدان معنی است که امکان اصلاحات و بازنگری در متن و محتوای استاندارد فراهم است. تصور می­شود استاندارد جدید به طور جامع پاسخگوی ویژگی­های بومی انتشارات ایرانی-اسلامی نباشد. به عبارت دیگر، ویژگی­ها و جنبه­های خاصی در این بافت انتشاراتی، و انواع دیگری از روابط کتابشناختی (روابط میان موجودیت­ها) میان انتشارات ایرانی-اسلامی وجود دارد، و باید تمهیدات (رهنمودها و دستورالعمل­های) لازم برای توصیف، تعیین، و ثبت آنها در RDA دیده شود. این می­تواند موجب غنای استاندارد RDA شده، جنبه بین­المللی بودن آن را تقویت نماید. یافته­های پژوهش­ها و مطالعات مستقل بر روی این موضوع، راه حل­های لازم را به آن استاندارد ارائه نموده، جایگاه بالای انتشارات ایرانی-اسلامی را در جهان کتابشناختی نشان می­دهد. نگارنده امیدوار است این یادداشت شروعی برای پژوهش­ها بیشتر در ایران و در آینده­ای نزدیک باشد.

منابع

-          Joint Steering Committee for Development of RDA (2010). "RDA: Resource Description and Access: Background". [online], available at: http://www.rda-jsc.org/rda.html .[05 Agu. 2010].

-          Kiorgaard, Deirdre (2008). RDA: Resource Description and Access…. [online], available at: http://www.rda-jsc.org/docs/5rda-fulldraft-toc.pdf .[05 Agu. 2010].

-          "RDA BACKGROUND". [online], available at: http://www.rdatoolkit.org/background .[05 Agu. 2010].

-          Tillett, Barbar B. (2008). “The Influences of FRBR on RDA: Resource Description and Access”. [online], available at: http://presentations.ala.org/images/1/1e/Getting_ready_for_RDA_FRBR_influences_2008rev_color.pdf .[05 Agu. 2010].

-          Wikipedia (2010). Resource Description and Access. [online], available at: http://en.wikipedia.org/wiki/Resource_Description_and_Access. [05 Agu. 2010].

 



[1] . عضو هیئت علمی مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی؛ عضو هیئت مدیره انجمن کتابداری و اطلاع رسانی ایران

[2] . آراسته، منوچهر (1389). بررسی کتاب­های چاپ سنگی ایران دوره محمد شاه تا اواسط دوره ناصری موجود در کتابخانه مرکزی آستان قدس رضوی از بعد ویژگی­های کتابشناسی، نسخه شناسی، قواعد فهرستنویسی، و ساختار مارک.  پایان نامه ارشد. دانشگاه فردوسی مشهد.

[3] . Functional Requirements for Bibliographic Records

[4] . Bibliographic Relationships

[5] . Entity Relationships (ER)

[6] . A Hierarchy of Relationships

[7] . Concept-based

[8] . Term-based

+ نظر جدید

تصویر امنیتی کد جدید

© كليه حقوق معنوي اين سايت مطابق قوانين نرم افزاري متعلق به پژوهشکده مدیریت اطلاعات و مدارك اسلامي مي باشد.