پایگاه تخصصی اصول فقه ؛ تحولی در سازماندهی اطلاعات علوم اسلامی

پایگاه تخصصی اصول فقه" پايگاه تخصصی اصول فقه " نخستین نرم افزار جامعی است که در خصوص یک دانش از دانش های اسلامی توسط مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی ( وابسته به بخش پژوهشى دفتر تبليغات اسلامى حوزه علمیه قم ) تهیه و تولید گردیده است.

این پایگاه كه بر اساس " اصطلاح نامه " در بسته های مختلف اطلاعاتی در خصوص " علم اصول فقه " طراحی و توليد شده ، حاصل تلاش چند ساله مدیران ، اعضای هیأت علمی ، محققان و کارشناسان این مرکز می باشد و به منظور یاری رسانی به پژوهندگان و انديشمندان علوم اسلامى در مکانت یابی اصطلاحات در ساختار علم و بازيابى اطلاعات آن از منابع معتبر تدوین گردیده است.

كار مطالعه، تحقيق و سازمان دهى اطلاعات اين پایگاه  از سال 1381 آغاز و در سال 1384 براى برنامه ريزى نهایی ، طراحى و تدوين رايانه‏اى، در اختيار واحد امور نرم‏افزارى قرار داده شد.

به یاری خدای بزرگ تلاش‏هاى مجدّانه محققان و دست اندركاران اين پروژه بزرگ علمى در سال 1385 توسط طراحان و برنامه نویسان مرکز به ثمر نشست و محصول جدید و متفاوتی از محصولات نرم افزاری در اختيار عموم متخصصان و محققان رشته‏هاى علوم اسلامى قرار گرفت.

این پایگاه شامل 5 بسته اصلی اطلاعاتی است که عبارتند از : اصطلاح نامه اصول فقه ، فرهنگ نامه اصول فقه ، نمایه موضوعی منابع اصول فقه ، کتابخانه الکترونیکی اصول فقه و مستند شخصیت ها و أعلام اصول فقه.

لازم به یاد آوری است که مجموع اطلاعات این پایگاه برای نخستین بار در سازماندهی اطلاعات علوم اسلامی ، بر اساس " اصطلاح نامه اصول فقه " سازماندهى و ذخیره سازی شده است و این تحولی مثبت و کارساز در سازماندهی سایر رشته های علوم اسلامی خواهد شد.

برای آشنایی بیشتر خوانندگان بجا است در باره هر یک از موارد پنج گانه فوق الذکر اشاره ای داشته باشیم :

اصطلاح نامه‏

اصطلاح نامه (Thesarus) ، مجموعه‏اى است مشتمل بر واژه‏ها، اصطلاحات و حتى اطلاعات درباره حوزه خاصى از معرفت بشرى.

اين مجموعه، واژگان زبان نمايه‏اى كنترل شده‏اى است كه به گونه‏اى سازمان يافته ، روابط پيشين مفاهيم( مانند : اعم ، اخص ، مترادف و وابسته) را روشن مى‏كند.

به عبارت ديگر ، مجموعه اصطلاحات گزيده شده و نظام يافته‏اى است كه بين آن‏ها روابط معنايى و رده‏اى، يا سلسله مراتبى برقرار است و توانايى آن را دارد كه موضوع آن رشته را با تمام جنبه‏هاى اصلى، فرعى و وابسته به شكلى نظام يافته و به قصد ذخيره و بازيابى اطلاعات و مدارك و مقاصد جنبى ديگر عرضه كند.

- فوايداستفاده از اصطلاح نامه :

1) معرّفى ساختار علمى دانش اصول فقه.

2) تبيين و ترسيم نظام معنايى حاكم بر اصطلاحات اصول فقه.

3) باز آرايى و باز نمايى انديشه‏هاى اسلامى با بهره‏گيرى از اين شيوه نوآمد علمى.

- آمار اصطلاحات :

در این پایگاه تعداد 423/7  اصطلاح از اصطلاحات پذیرفته شده مورد استفاده قرار گرفته است كه حدود 450/5  عدد آن از اصطلاحات علم امه اصول فقه مى‏باشد و مابقى اصطلاحاتى است كه از ساير اصطلاح نامه های علوم اسلامی و کلید واژه های مصوب ، مورد استفاده گرفته است.

- انواع نمایش اصطلاحات :

نمايش اصطلاح نامه اصول فقه در اين پايگاه به چهار صورت امكان‏پذير مى‏باشد كه عبارتند از: الفبايى، نظام يافته، درختى و چرخشى .

 

 

فرهنگ نامه‏

به منظور پشتيبانى از اصطلاح نامه اصول فقه و فراهم ساختن زمينه تدوين فرهنگ نامه جامع علم اصول فقه ، تعدادى اصطلاح داراى كاربرد بيشتر در علم اصول برگزيده شد كه با مشورت اساتيد این علم و با پشتوانه منابع اصلى و معتبر اصول فقه توضیحاتی ( در حد مقاله هایی کوتاه ) پیرامون هر یک از آن اصطلاحات تهيه و تنظيم و در پايان به وسيله يك كميته سه نفره از كارشناسان مورد نقد و بررسى و تاييد و تصويب قرار گرفته است.

فرهنگ نامه اصول فقه، منبع مرجعى است كه در آن، آگاهى‏هاى مفيد، مختصر و مستند از هر يك از رده‏هاى اصول فقه در قالب مقاله (عمدتاً كوتاه) بر اساس نظم اصطلاح نامه علوم اسلامى و با بهره‏گيرى از سيستم ارجاع ارائه مى‏شود.

-  مهم‏ترين اهداف فرهنگ نامه نويسى :

1 - گردآورى اطلاعاتى زبده، اساسى، مستند و كوتاه درباره هر يك از مدخل‏هاى علم اصول به منظور دسترسى آسان به آن ها و گشودن بسترى براى پژوهش‏هاى بعدى؛

2 - ترسيم طرح و نقشه كلّى پژوهش در علم اصول؛

3- پاسخ گويى سريع و آسان به پرسش‏هاى مطرح در زمينه اصول فقه.

- دشواری فرهنگ نامه نویسی

فرهنگ نامه نويسى به دليل ويژگى هايى كه بايد در آن رعايت شود - همچون مختصر نويسى، استفاده از منابع معتبر و دست اوّل، جامعيت و...- كارى تخصّصى، دقيق و داراى فرآيندى طولانى و زمان بر است.

از طرف ديگر، علم اصول فقه در مسير رشد پر شتاب كمّى و كيفى خود، هم اكنون به صورت علمى جسيم و فربه با خصوصيات ذيل درآمده است:

1 - داراى فروع مختلف و متعددى است كه احياناً حاصل تراوشات ذهنى دقيق دانشمندان اين علم، و يا به مقتضاى مسائل و فروع نوآمد و مورد ابتلاى مكلّفان و مومنان در زندگى روز مرّه است.

2 - به دليل اين كه اصول فقه ، مقدمه علم فقه بوده،و علم فقه نيز جايگاهى بسيار رفيع در اسلام و نزد متدينان دارد، دانشمندان و نوابغ بسيارى را به خود جذب كرده كه با نكته سنجى‏ها و ابتكارات و آراى ژرف انديشانه خود، اين علم را بسيار غنى، پيچيده و ژرف كرده‏اند.

3 - بر دو مطلب فوق، اين امر را نيز بايد اضافه كرد كه سابقه فرهنگنامه نويسى با ويژگى‏هاى پيش گفته، در اصول فقه بسيار ناچيز است.

با ملاحظه همه اين نكات معلوم مى‏شود كه تدوين فرهنگنامه در حوزه اصول فقه كارى بس دشوار خواهد بود، و آنچه را كه در اين مجموعه تهيه شده است بايد به عنوان قدم‏هاى اوليه‏اى تلقّى كرد كه اميد است در مراحل بعدى بهتر و بهتر گردد.

 

 

نمايه سازى

نمايه سازى از رهيافت‏هاى مهم سازمان دهى اطلاعات و مدارك آرايى در علم اطلاع رسانى است.

واژه « نمايه» به معناى« نمايش» واسم مصدر از ريشه« نمايش دادن » و « نشان دادن» است.

واژه « نمايه» از سوى « فرهنگستان زبان و ادب فارسى» به جای واژه انگلیسی"index"انتخاب شده كه خود نيز از واژه لاتيني " "indicata به مفهوم « نشان دادن » ، خاطر نشان کردن و «دلالت كردن» گرفته شده است.

- واژه‏شناسى نمایه سازی :

به منظور شناساندن واژه های اصلی و کلیدی نمایه سازی ،  برخى از آن ها را به طور اختصار مورد اشاره قرار می دهیم :

1 – نمايه (Index)

مجموعه شناسه‏هاى الفبايى شده يا سیاهه نظام يافته‏ مدخل هایی است كه كاربران را به جايگاه اطلاعات در مدارك و اسناد هدايت مى‏كند و نظم و توالى آن معمولاً از نظم و توالى اطلاعات در مدرك پيروى نمى‏كند.

2 - نمايه سازى (Indexing)

برای این واژه ، تعریف های مختلفی ارائه شده که از میان آن ها این تعریف انتخاب گردیده است : ثبت و ضبط محتوای مدارک با استفاده از روش های گوناگون ، به منظور سازمان دادن اطلاعات ، به قصد سهولت بازیابی .

3 - نمايه سازى موضوعى (Subject indexing)

ساخت و پرداخت زمينه هاي اطلاعاتي مدرك كه بار موضوعي دارد و دسترسي بر مدارك را از طريق موضوع امكان‌پذير مي سازد « نمايه سازی موضوعي» خوانده مي شود.

4 - نمايه واژه (Indexheading)

اصطلاح يا نمادى است كه براى نشان دادن مفهوم يا مطلب خاصى در مدرك انتخاب مى‏شود.

- هدف نمايه سازى:

هدف از نمايه سازى فراهم آوردن ابزارى كارآمد براى كمك به كاربر در يافتن و دسترسى به اطلاعات درون مدرك است.

- کارکرد نمایه سازی (Indexing   Function)

نمایه سازی عموما سه کار کرد دارد :

1-      محتواي اطلاعاتي مدارك را فشرده مي‌سازد.

2- به عنوان واسطه براي تطبيق و يكسان سازي زبان مدرك و زبان كاوش به كار مي‌رود.

3- به عنوان ابزاري كارا، بر شيوه تدوين راهبردي كاوش در جستجوي اطلاعات نظارت دارد.

- نمايه سازى اصول فقه

مراحل مطالعاتى پروژه " پايگاه تخصصى اصول فقه " به دهه هفتاد بر می گردد . ولی اقدامات پیاده سازی و عملیاتی کردن آن در سال 1381 آغاز و در سال 1385 به پايان رسيد . در این مدت 43 عنوان در 100 جلد از منابع معتبر اصول فقه ، بر اساس اصطلاح نامه و به روش همارا مورد نمايه سازی موضوعى قرار گرفتند .

 

 

کتابخانه الکترونیکی

کتابخانه الکترونیکی ( یا همان عنوان منابع ) حاوی فهرست توصیفی و مشخصات اجمالى تعداد 162 عنوان کتاب ( در203 جلد ) از منابع معتبر اصول فقه و رشته‏هاى مربوط به آن است كه در اين پروژه قرار گرفته‏است . بسیاری از آن ها همراه با متن كامل الکترونیکی كتاب بوده و برخى هم فاقد متن الکترونیکی می باشند و در آینده به تدریج افزوده گردند.

مستند أعلام

براى هر يك از أعلام و اشخاصى كه در نمايه سازى اين پایگاه تخصصی نامى از آنان برده شده ، زندگى نامه‏اى مختصر تهيه و تدوين گرديده كه شامل شناسه فردى، زندگى علمى - فرهنگى و زندگى سياسى - اجتماعى آنان مى‏باشد. در اين برنامه حدود 260 تن از شخصيت‏هاي علمي مورد شناسايي و معرفي قرار گرفته‏اند.

 

اما بازیابی اطلاعات :

اطلاعات این پایگاه را می توان از طرق ذیل بازیابی کرد :

1- واژگان

تمامی کلید واژه های بکار رفته در این برنامه ، اعم از مرجح و نا مرجح ، به صورت الفبایی تنظیم یافته و در مقابل هر یک از آن ها جدولی وجود دارد که وجود و یاعدم وجود نمایه ، مستند و منبع آن واژه را نشان می دهد . لازم به یاد آوری است که کلید واژه های این بخش بر دوقسم می باشند: 1- اصطلحات علم اصول و علوم مربوطه . 2- واژه هایی که صرفا برای بازیابی می باشند و حالت اصطلاح نامه ای ندارند .

2- الفبایی

تمامی اصطلاحات خاص علم اصول ، به صورت الفبایی تنظیم و نمایش داده می شود و در زیر هر کدام از آن ها اصطلاحات مربوط ( اعم ، اخص ، بجای ، وابسته ) که روابط معنایی بین یکدیگر را نشان می دهند نیز آورده می شود .

3- نظام یافته

اصطلاحات و رده های اصلی اصول فقه به شیوه نظام یافته نمایش داده می شود و رده های فرعی هر کدام از آنان در زیر رده اصلی به صورت الفبایی آورده می شود .

4- درختی

در این بخش نیز تمامی اصطلاحات علم اصول به صورت درختی تا پنج تو رفتگی نمایش داده می شود و جایگاه واقعی هر اصطلاح را در بدنه علم اصول به خوبی نمایش می دهد و کاربر  می توان از طریق آن عام ، خاص ، مترادف و وابسته هر یک از اصطلاح را به راحتی به د ست آورد .

5- چرخشی

برای یافتن هر اصطلاحی که کاربر به دنبالش باشد ، می توان از طریق چرخشی بازیابی کرد . کلمه مورد نظر چه یک اصطلاح کامل باشد و چه جزء یک اصطلاح و چه در اول کلمه باشد ، چه در وسط و چه در آخر ، در هر صورت جستجو و بازیابی می کند و نمایش می دهد .

6- مستند

بر روی هر اصطلاحی که قرار گیریم سیستم به ما نشان می دهد که برای آن مستندی ( یعنی همان فرهنگ نامه ) وجود دارد یانه ؟ اگر وجود داشته باشد با یک کلیک کردن روی آن ، مستند مورد نظر نمایش داده می شود .

7- نمایه

برای یافتن نمایه ها نیز به همین گونه عمل می شود . یعنی وقتی روی یک اصطلاحی از اصطلاحات علم اصول قرار گیریم ، سیستم به ما نشان می دهد که نمایه ای برای آن تهیه شده است یا نه ؟ اگر تهیه شده باشد با کلیک کردن روی آن به نمایه های آن اصطلاح منتقل می گردیم .

8- منابع

از طریق گزینه منابع می توان یک راست به متن الکترونیکی منبع مورد نظر منتقل شد . البته ممکن است برخی از منابع فاقد متن الکترونیکی باشند که سیستم آن را به کار بر اعلام می دارد .

امکانات برنامه‏ :

برنامه جاری دارای امکانات متنوعی در قسمت های مختلف می باشد همچون :

- جستجوی ترکیبی در اطلاعات با عملگرهای بولی (AND ،OR ، و NOT).

-  ارسال اطلاعات نرم افزار به یادداشت و امکان ویرایش و چاپ یا ارسال به فایل.

-  تغییر ظاهر نمایش اطلاعات هر قسمت به صورت مستقل اعم از رنگ زمینه، رنگ قلم و رنگ انتخاب.

در پایان لازم به یادآوری می دانیم که این پایگاه چون نخستین تجربه مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی در این راستا بوده ، بی تردید دارای اشکالات و نواقصی نیز می باشد که شناخت و بررسی آن ها مجال دیگری می طلبد. امید است با تکمیل نارسایی های این نرم افزار در پروژه بعدی و تجدید نظر در محتوا ( به ویژه افزودن الکترونیکی تمام متون ) و هم چنین برنامه و قالب نرم افزاری بهتر و روان تر خدمت بهتری به جامعه اسلامی عرضه بنماییم.

+ نظر جدید

تصویر امنیتی کد جدید

© كليه حقوق معنوي اين سايت مطابق قوانين نرم افزاري متعلق به پژوهشکده مدیریت اطلاعات و مدارك اسلامي مي باشد.