لوگوی جشنواره وب و موبایل ایران

آشنایی با پروتکل Z3950

مقدمه

با پیشرفت فن آورى ­های اطلاعاتی و ارتباطی، و انفجار اطلاعات دیجیتالى در دهه اخیر، اهمیت وجود شبكه‏هاى بازیابى اطلاعات كنش‏پذیر[۱] به منظور یافتن و تبادل اطلاعات الكترونیكى، بدیهى مى‏نماید. اهمیت این مسئله -زمانى بیشتر جلوه مى‏كند كه خدمات پیوسته­اى که بر روى اینترنت و شبكه جهانى وب طراحى شده، دسترسى به اطلاعات را به روش‏هاى متنوعى كه قبلاً ممکن نبود، میسر ساخته است.

از سوى دیگر حجم بالاى اطلاعاتى كه سازمان­های انتفاعى و غیر انتفاعى بر روى پایگاه­های وب ارائه نموده‏اند، به نوبه خود، نیاز به امكان استخراج و دسترسى به این اطلاعات را در هر زمان و درهر مكان ضرورى مى‏سازد. به منظور تسهیل بازیابى اطلاعات میان مجموعه‏هاى منابع اطلاعاتى مختلف، یک پروتكل ارتباطى استاندارد و مستقل از هر نظام اطلاعاتى - همچون پروتكل Z39.50 - براى جستجوى توزیعى در پایگاه­هاى اطلاعاتى و به طور كلی محیط­هاى اطلاعاتى رایانه‏اى مورد نیاز است.

استاندارد جستجو و بازیابى Z39.50 كه به طور گسترده در جامعه كتابخانه‏اى مورد استفاده قرار گرفته، به منظور حل مسایل یاد شده طراحى شده است. کاربرد این پروتكل نه تنها توسط نظام­هاى كتابخانه‏اى بلكه در موزه‏ها، آرشیوها، گالرى‏هاى هنری و به طور كلى مؤسسات گردآورى اشیاى محتوایی[۲] مورد توجه قرار گرفته است. این استاندارد علاوه بر برآوردن نیازهاى محیط­هاى اطلاعاتى شبكه‏اى، پاسخگوى نیازهاى متغییر پدید آورندگان، فراهم كنندگان، و كاربران اطلاعات نیز مى‏باشد.

زمانى كه این استاندارد هنوز در میان جامعه شبكه سازى رایانه‏اى كاملاً شناخته نشده بود، دوران بلوغ خود را مى‏گذراند و بازنمودى از دو دهه تفكر، بحث، و تبادل نظر در مورد چگونگى مدل سازى، استانداردسازى و اجرای كاركردهاى بازیابى اطلاعات در نظام­هاى توزیعى بود.

Z39.50 پروتكلى[۳] است كه فراتر از مكانیزم­هاى كدگذارى گام برداشته، و وارد حوزه استاندارد ­سازى دانش معنایى اشتراكى[۴] شده است. این پروتكل پاسخى است به نیازهاى مكرر كاربران در مكان‏یابى اطلاعات از نظام­ها یا پایگاه­هاى اطلاعاتى مختلف، و موجب تسهیل فرایند میان كنش­پذیرى نظام­هاى اطلاعاتى مى‏گردد.

Z39.50 چیست؟

Z39.50 یكى از استانداردهاى سازمان ملى استانداردهاى اطلاعاتى (آمریكا) - كه در زمینه كاربرد فن آوری­هاى سنتى و نوین در ذخیره سازى، بازیابى، و مدیریت اطلاعات فعالیت مى‏كند - است. Z39.50 یك پروتكل ارتباطات رایانه با رایانه مى‏باشد كه براى پشتیبانى جستجو و یازیابى اطلاعات (مدارك تمام متن، داده‏هاى كتابشناختى، تصاویر، چند رسانه‏ای­ها) در محیط شبكه­اى توزیعى طراحى شده است. این پروتكل بر مبناى معمارى سرویس گیرنده / سرویس دهنده بوده، و طیف گسترده‏اى از قابلیت­ها و كاربردهاى فزاینده و رو به رشد را پشتیبانى مى‏كند. Z39.50 كاربران را قادر مى‏سازد تا نظام­هاى اطلاعاتى متفاوت بر روى انواع شبكه‏ها و اینترنت را از طریق یك محیط كاربر واحد جستجو كنند.

با بهره‏مندى از نرم افزارهای Z39.50، كاربر یك نظام اطلاعاتى خاص مى‏تواند اطلاعات مورد نیازش را در دیگر نظام­هاى اطلاعاتى (بدون آگاهى از نحوه عملكرد آنها) جستجو نماید. این استاندارد بر روى هر پایه­ای[۵] (سكویى) قابل پیاده سازى است. بنابراین Z39.50 نظام­هاى رایانه‏اى مختلف - با نظام‏هاى عامل، سخت‏افزار، موتورهاى كاوش، و نظام­هاى مدیریت پایگاه اطلاعاتى متفاوت - را قادر مى‏سازد تا به صورت یكپارچه با هم كار كنند و تعامل ایجاد نمایند. این پروتكل نخست براى نظام­هاى اطلاعاتى كتابخانه‏اى تهیه شد، و در آن نظام­ها پیاده سازى گشت. Z39.50 داراى دو عنوان رسمى است:

الف. "ایزو ۲۳۹۵۰"؛ و

ب. "بازیابى اطلاعات (Z39.50): تعریف خدمات كاربردى و خصوصیات پروتكل".[۶]

نسخه كنونى پروتكل Z39.50، نسخه ۳ است. در برخى كتابخانه‏هاى آمریكاى شمالى نسخه ۲ پروتكل هنوز استفاده مى‏شود، اما در اروپا پربسامدترین نسخه مورد استفاده، نسخه ۳ مى‏باشد.

این پروتكل توسط "مؤسسه نگهدارى Z39.50" واقع در كتابخانه کنگره آمریكا نگهدارى مى‏شود، و گسترش‏هاى مداوم آن به عهده "گروه پیاده سازان Z39.50 (ZIG)[7]" است.

Z39.50 چگونه کار می کند؟

پروتكل Z39.50 مكانیزمى تعمیم یافته را براى انتقال و مدیریت درخواست­ها و مجموعه نتایج حاصل از جستجو فراهم مى‏آورد، و براى انجام این فرایند از یك مدل سرویس گیرنده / سرویس دهنده[۸] استفاده مى‏كند. در اصطلاح‏شناسى[۹] Z39.50، سرویس گیرنده ها بر نظام­هاى مبدأ، و سرویس دهنده ها بر نظام­هاى مقصد دلالت دارند. اگر چه پروتكل در آغاز از جهان كتابشناختى و نظام­هاى كتابخانه‏اى طلوع كرد، اما هیچ ویژگى در پروتكل وجود ندارد كه كاربرد آن را فقط به داده‏هاى كتابشناختى محدود گرداند. این پروتكل به طور خاص به عنوان مكانیزمى تعمیم یافته كه قادر به بررسى انواع متفاوت داده‏هاست، طراحى شده است. در Z39.50 انواع قالب مدارك براى بازگشت نتایج جستجو (داده‏هاى كتابشناختى) - از جمله مارك - پشتیبانى مى‏شوند.

اگر فرض كنیم كه هر نظام مقصد شامل یك یا چند پایگاه اطلاعاتى است، هر پایگاه اطلاعاتى مجموعه‏اى از اشیاى محتوایى به نام پیشینه‏ها، همراه با مجموعه‏اى از نقاط دسترسى را در بر مى‏گیرد (اگرچه همه پایگاه­ها نیاز به پشتیبانى همان مجموعه نقاط دسترسى را ندارند و هر پیشینه‏اى لزوماً نباید از همان مجموعه نقاط دسترسى قابل بازیابى باشد). یك درخواست مربوط به Z39.50، از تركیبى از ویژگی­ها و صفات براى جستجو یك یا چند پایگاه اطلاعاتى بهره مى‏گیرد. پروتكل Z39.50 درخواست­هاى مربوط به چند پایگاه را از طریق یك محیط جستجوى واحد آن هم به طور همزمان پشتیبانى مى‏كند. با وجود این، نیازى نیست كه نظام مقصد همان كاركردهاى پروتكل را دارا باشد. نظام مقصد صفات مربوط به درخواست نظام مبدأ را با نقاط دسترسى پایگاه­هاى خود مطابقت مى‏دهد. البته Z39.50 چگونگى فرایند تطبیق را تعریف نمى‏كند - هر چند یك صفت یا ویژگى خاص ممكن است قواعد و پیشنهاداتى را براى چنین تطبیقى ارائه دهد­- و امكان دارد هر یك از پایگاه‏هاى اطلاعاتى، تنها تعدادى از مجموعه صفاتى كه براى جستجو بكار مى‏روند را پشتیبانى كنند.

درخواست­هایى كه نظام مبدأ به نظام مقصد ارسال مى‏كند منجر به تولید نتایجى مى‏گردد. هر یك از نتایج مى‏تواند پایه یا اصطلاحاً، عملوند[۱۰] جستجوهاى بعدى شده، نتایج جدیدى را حاصل نماید. این قابلیت به منظور پالایش یا گسترش جستجوها (یا به طور كلى بسط جستجوها) است.

هر یك از پیشینه‏هاى مربوط به مجموعه نتایج، در نظام مبدا ارائه مى‏شوند. براى تحقق این امر لازم است هر دو نظام مبدأ و مقصد بر روى یك یا چند قالب مشترك براى عرضه پیشینه­ها (یا نتایج جستجو) موسوم به بسترهاى نحوى پیشینه‏ها)، و نمایش پیشینه‏ها (موسوم به “نام­هاى مجموعه عناصر”)[۱۱] به توافق برسند.

همه بسترهاى نحوی پیشینه‏ها، یا نام­هاى مجموعه عناصر پایگاه‏هاى اطلاعاتى دسترس‏پذیر از سوى نظام مقصد مورد نیاز نیستند. همچنین لازم نیست كه هر پیشینه در دادگان[۱۲] خاص همان بستر نحوى پیشینه و نام­هاى مجموعه عناصر قابل دسترس باشد. البته یك استثنا وجود دارد كه Z39.50 یك “نام مجموعه عنصر” بنام “F”[۱۳] را براى بررسی پیشینه كامل[۱۴] تعریف ‏نماید. هر چند در مورد حداقل مجموعه عناصر داده‏اى مورد نیاز كه نظام مقصد باید در مقابل درخواست یك پیشینه كامل ارائه دهد، مطلبى ذكر نشده باشد.

پروتكل در مورد اینكه اطلاعات چگونه در نظام مقصد سازماندهى شوند، صحبت نمى‏كند. Z39.50 مكانیزمى را براى ارتباط و نمایش داده‏ها میان نظام مبدا و مقصد توصیف مى‏نماید. ارتباط بین نظام مبدا و نظام مقصد از طریق یك سرى پیام موسوم به “واحدهاى كاربرد داده‏اى پروتكل”[۱۵] برقرار مى‏گردد. Z39.50 در اصل به عنوان پروتكل لایه كاربرد “ارتباطات میان نظام­هاى باز”[۱۶] طراحى شده بود، گرچه تمامى پیاده سازى‏هاى جارى پروتكل بالاتر از سطح پروتكل اینترنت اجرا مى‏شوند. دریچه[۱۷] مشهور ۲۱۰ پروتكل TCP به Z39.50 اختصاص یافته است، با این وجود پیاده سازى‏هاى Z39.50 محدود به بكارگیرى این دریچه نیستند!

نوشته شده توسط سید مهدی طاهری

[۱].Interoperable

[2] Content objects

موجودیتی که داده­ها یا اطلاعات را در بر می گیرد. یک شیء محتوایی خود می تواند از اشیای محتوایی دیگر ساخته شود. برای مثال یک مجله یک شی محتوایی است که خود از مجموعه­ مقالاتی که هریک از آنها نیز یک شیء محتوایی هستند ساخته شده است. متن، تصاویر و اشکا­لی که در یک مقاله هستند نیز می توانند یک شیِء محتوایی باشند. نقشه­ها، نقاشی­ها، عکس­ها، و دیگر اشیای غیر متنی نیز شیء محتوایی محسوب می شوند. حتی فراداده­های مربوط به یک شیء محتوایی نیز خود اشیای محتوایی می­باشند. (“Guidelines for the Construction, Format, and Management of Monolingual Controlled Vocabularies”)

[۳] . در برقراری هر نوع ارتباط دو یا چند طرفه، علاوه بر سخت افزار که به عنوان وسیله ای برای ارسال و دریافت پیام ها شناخته می شود، قواعدی هم برای مدیریت ارتباط الزامی است. بسته به نوع ارتباط و سخت افزار و رسانه ارتباطی می توان پروتکلی ساده تا بسیار پیچیده تعریف کرد. پروتکل مجموعه قوانینی است که قالب و ارتباط بین داده ها را در طی فرایند تبادل داده­ها مشخص می کند.

[۴]. Shared semantic knowledge

[5] . Platform

[6]. Information Retrieval (Z39.50):Application Service Definition and Protocol Specification

[7]. Z39.50 Implementors Group

[8]. Client/Server

[9]. Terminology

[10]. Operand

[11]. Element Set names

[12]. Dataset

[13]. Full

[14] Full Record

[15].Application Protocol Data Units(APDUs)

[16] .Open System Interconnection (OSI)

نظام­های باز: در ارتباطات به رایانه­های شبکه­ای گفته می شود که برای متحد سازی تمام وسایلی – بدون توجه به سازنده یا مدل آنها – طراحی می­شوند که می توانند از تسهیلات و پروتکل­های ارتباطی یکسان استفاده کنند.

[۱۷]. Port

+ نظر جدید

تصویر امنیتی کد جدید