لوگوی جشنواره وب و موبایل ایران

پرسش و پاسخ پیرامون اصطلاح‌نامه

مركز اطلاعات و مدارك اسلامى این بار ویرایش دوم اصطلاح نامه علوم قرآنى را آماده چاپ كرده ا ست.

با توجه به اضافات زیاد و همچنین تغییرات احتمالى این ویرایش نسبت به ویرایش اول و نیز سوالاتى كه در مورد اصطلاح نامه علوم قرانى و سایر اصطلاح نامه‌‏ها مطرح است، گفتگویى را با جناب آقاى حجت الاسلام و المسلمین دكتر محمد هادى یعقوب نژاد مدیر اسبق اصطلاح نامه علوم اسلامی و رئیس سابق مركز اطلاعات و مدارك اسلامى ترتیب داده‏‌ایم تا به این بهانه ضمن آشنایى بیشتر در مورد اصطلاح نامه علوم قرآنى با كاربردها و مزایا و پیچیدگى‏هاى اصطلاح نامه و اصطلاح نامه نگارى آشنا شویم. شما خواننده عزیز را به خواندن مشروح گفتگو دعوت مى‏‌كنیم.

 


مصاحبه با جناب آقای یعقوب نژاد

سؤال: لطفا در مورد تاریخچه و روند كار ویرایش اول اصطلاح نامه علوم قرآنى توضیحاتى بفرمایید؟

جواب: با سلام از شما بسیار سپاسگزارم كه این فرصت را فراهم كردید تا درباره اصطلاح نامه که یکی از موضوعات بی سابقه در علوم اسلامی است بررسی هایی داشته باشیم. ویرایش اول اصطلاح نامه علوم قرآنى كه در سال 1376 منتشر شد اولین كار در حوزه علوم اسلامى بود با توجه به اینكه موضوع این علم قرآن بود انگیزه را در میان دوستان بیشتر مى‏كرد و این شوق باعث شد اصطلاح نامه علوم قرآنى در میان 9 حوزه‏اى كه قصد اصطلاح نامه نویسى در آن را داشتیم زودتر از بقیه آماده گردد.

به 200 منبع كه عمدتا كتاب و بعضى پایان نامه‏‌ها بودند مراجعه شد و به دلیل محدودیت هایى كه در آن زمان وجود داشت منابع به لحاظ اهمیت آنها در این علم به سه درجه 1، 2، و 3 تقسیم شد و پس از فحص فراوان در ابتدا 6000 اصطلاح اخذ شد و پس از بررسى‏‌هاى گروه حدود 4500 اصطلاح انتخاب شد روابط بین اصطلاحات مشخص گردید و در شكل‏هاى مختلف معمول اصطلاح نامه ها، یعنی ، شیوه های الفبایى، نظام یافته و ترسیمى به چاپ رسید. این كار ارزشمند كه اولین اصطلاح نامه در حوزه علوم اسلامى در كل جهان اسلام محسوب مى‏شد در واقع تولیدى بود نه ترجمه‌‏اى. از مشاوره‌­ی حضرت آیت الله معرفت (رحمت الله علیه)استفاده كردیم ایشان به ما خیلى كمك كرد كه این كار به سامان برسد همانطور كه در خود كتاب هم آمده نسخه اول قبل از چاپ را با دقت خاصى مطالعه و اظهار نظر كرده اند .


سؤال: بفرمایید كه چه شد كه به سمت ویرایش دوم رفتید و ویرایش دوم با ویرایش اول چه تفاوت هایى دارد؟

جواب: علاوه بر تدوین و ویرایش اصطلاح نامه علوم قرآنى دو كارگروه در مركز در زمینه علوم قرآنى فعالیت می کند یكى نمایه سازى متون علوم قرآنى است و دیگرى فرهنگ نامه علوم قرآنی . نمایه سازى اگر بر اساس اصطلاح نامه‏‌ها باشد ارتباط اصطلاح نامه‏‌ها با متون و اشیاء محتوایى را برقرار مى‏كند كه دغدغه قدیمى ما بوده است و فرهنگ نامه علوم قرآنى هم وقتى در دستور كار قرار گرفت كه پس از ارائه اصطلاح نامه علوم قرآنى در نمایشگاه‏ها و گفت و گو با كاربران و نیز بررسى‏‌هاى زیاد به این نتیجه رسیدیم كه قبل از اتصال اصطلاحات به متون باید توضیحات مفهومى مختصر و آدرس‏هاى اصطلاحات ذكر شود تا کاربر اطلاعات مختصر و مفیدی را از اصطلاح در اختیار بگیرد. در نتیجه فرهنگ نامه علوم قرآنى در دستور كار قرار گرفت كه الان در حال ویرایش نهایى است.

در حین این دو كار یعنى نمایه سازى متون و تولید فرهنگ نامه علوم قرآنى به اصطلاحاتى برخوردیم كه قبلا در اصطلاح نامه نیامده بود این اصطلاحات كه در نهایت بیش از 2000 اصطلاح شد بررسی هم شدند و روابط بین اصطلاحات و جایگاه آنها با اصطلاحات پیشین مشخص شد. افزایش این 2000 اصطلاح و نیز تمام شدن نسخه‏هاى ویرایش قبلى باعث شد كه ویرایش دوم صورت گیرد. در واقع این اثر كه به فاصله 11 سال از ویرایش اول آماده چاپ شده با به کار گرفتن در گارگروه نمایه سازی به صورت خود به خود تحقق یافته و ویرایش دوم آن بر اساس تجربه کاربردی بوجود آمده است.


سؤال: در ویرایش جدید چه كسانى نقش داشته‏اند و روند كار چگونه بود؟

جواب: در این ویرایش تمامى اعضاى هیئت علمى مركز و تعدادی از محققان نقش داشته‏اند كه البته مراتب تاثیرگذارى آنها متفاوت بوده است در جلسات منظم ساختار قبلى كاملا بررسى شد رده‏هاى اصلى مورد مداقه قرار گرفت و براى این 2000 اصطلاح كه حجم قابل توجهى نسبت به اصطلاحات قبلى است روابط و جایگاه هر اصطلاح مشخص شد.


سؤال: با توجه به حجم بالاى اصطلاحات جدید آیا تغییرات خاصى نسبت به نسخه قبلى بوجود آمد؟

جواب: مستحضرید كه در هر كار تخصصى در این سطح امكان تغییرات وجود دارد، ولى در اصطلاح نامه علوم قرآنى با تمام بررسى‏ها و دقت‏ها، تغییر بنیادى نداشتیم كه بعد از 11 سال این اتفاق مهم نشان دهنده استحكام ساختار اولیه است. البته تغییرات مختصرى در رده‏ها بوجود آمد بعضى از رده‏ها تركیبى بود و از شكل تركیبى خارج شد مثل اوصاف و فضایل قرآن یك رده تركیبى بودند كه تبدیل به دو رده مستقل شد.


سؤال: برنامه‏هاى بعدى مركز در مورد علوم قرآنى چیست؟

جواب: برنامه جدى و اساسی مركز، ساماندهى اطلاعات و مدارک اسلامی از جمله در حوزه علوم قرآنى مبتنى بر اصطلاح نامه است و در واقع تولید نرم‏‌افزار پایگاه تخصصى علوم قرآنى برنامه بعدى ماست. در این نرم‏افزار، اصطلاح نامه‏ها به عنوان پایه براى انضباط بخشی به اطلاعات در نظر گرفته می شود و توضیحات مفهومى هر اصطلاح و همچنین ارتباط اصطلاحات با متون الكترونیكى به صورت موضوعی (نه لفظی) مشخص شده و هر مقدار متن های الکترونیکی موجود در برنامه قابل رویت، بررسی و فیش برداری می گردد. همان طور که در اصول فقه پایگاه تخصصی آن را تولید و عرضه کرده ایم.


سؤال: ویژگیهاى نرم‏افزار پایگاه تخصصى علوم قرآنى در چیست؟

جواب: در اكثر نرم افزارها، متون به وسیله جستجوى لفظى دسترس‏پذیر شده‏اند و جستجوى لفظى باعث ریزش فراوان مى‏شود در تعداد محدودى از نرم افزارهاى دینى كه جستجوى موضوعى نیز صورت مى‏گیرد برای نمایه سازى متون از استاندارد مشخص و زبان كنترل شده‏اى پیروى نشده است و این مهم در ساماندهى حجم‏هاى عظیمِ متن ها باعث پراكندگى و بى نظمى مى‏شود.

تفاوت بنیادین این پایگاه در این است كه اولا نگاه به متون موضوعى است و نه لفظى. در یك فرآیند طولانى نمایه سازى، محققین فهیم و خوش ذوق، متون را مى‏‌خوانند و مشخص مى‏‌كنند كه هر پاراگراف مربوط به چه موضوعى است و درک خود را با شیوه ­ی مشخصی پس از فرایند کنترل ثبت می کنند و ثانیا نمایه سازى بر اساس زبان كنترل شده اصطلاح نامه صورت مى‏‌گیرد كه متاسفانه این شكل جستجو در هیچ نرم‏‌افزارى سابقه ندارد. البته دلایلى هم دارد كه یكى نبودن اصطلاح نامه‏‌ها و دیگرى وقت گیر بودن این كار است.


سؤال: مشكلات و محدودیت‏هاى شما در جریان تنظیم اصطلاح نامه علوم قرآنى چه بود؟

جواب: بگذارید به مشکلات نپردازیم چون فراوان است، در پاسخ به سوال شما به یکی دو مورد اشاره می کنم. یكى از مشكلات عمده ی ما كه هنوز هم با آن مواجه هستیم - این است كه كتابخانه مستقر و در اختیاری نداشتیم. براى همین در فیش بردارى اولیه آدرس منابعى را داریم كه الان در دسترس ما نیستند و محققان اصطلاح نامه علوم قرآنی آنها را از دیگر كتابخانه‏ها تهیه كرده بودند. لذا مواجه شدیم با آدرس هایى كه خود كتاب در اختیار نبود و در حال حاضر نیز در نمایه سازى همان كتاب این مشكل را داریم و تعدادی از آدرس‏هاى ثبت شده در کاربرگ های مستند اصطلاحات فاقد منبع در اختیار می باشند. البته این منابع در کتابخانه هایی که ما به آنجا مراجعه کرده بودیم موجودند. این مشکل ماست نه مشکل کاربران.

یكى دیگر از مشكلات به دلیل جدید بودن كار، دشواری جذب محققان، مشاوران و كارشناسان بود كه الحمد لله با تلاش‏هاى فراوان تا حدودی حل شده است.


سؤال: چه مراكز، ارگان‏ها و یا سازمان هایى از اصطلاح نامه‏ها در كار خود استفاده كرده‏اند؟

جواب: در خصوص اصطلاح نامه علوم قرآنى مركز فرهنگ و معارف قرآن، موسسه قرآنى دانشجویان سراسر كشور وابسته به جهاد دانشگاهى جزء اولین استفاده كنندگان بودند. اما نسبت به تمامی اصطلاح نامه‏های تدوین شده موسسه پارسا اولین موسسه‏اى بود كه از اصطلاح نامه ما استفاده كرد. در افتتاح موسسه پارسا از درخت اصطلاح نامه براى تعریف و ترسیم كارشناسان استفاده كردند. مراكز زیاد دیگرى هم بودند كه از جمله معاونت تبلیغ حوزه علمیه قم، مرکز فرهنگی دفتر نهاد رهبری دانشگاهها، دانشكده علوم حدیث می باشد، همچنین كتابخانه دیجیتالى مركز اطلاعات و مدارک اسلامی در بانك واژگان خود، بجای استفاده از سر عنوان‏هاى موضوعى از اصطلاح نامه جامع كه نزدیك به 200 هزار اصطلاح است، بهره می گیرد. این اقدام در برنامه سیمرغ که یک نرم افزار کتابخانه ای است صورت گرفته و مورد توجه خود شركت نوسا هم واقع شده است و مركز اسناد آستان قدس رضوی هم از همین كار استفاده كردند و همین طور مراکزی مانند کتابخانه اهل بیت (ع) اصفهان و موسسه فرهنگی تبیان و هم چنان در حال افزایش هستند.


سؤال: فرق اصطلاح نامه با سر عنوان‏هاى موضوعى در چیست؟

جواب: فرق اساسى در این است كه در سر عنوان‏هاى موضوعى قرار بر این است كه موضوعات را به صورت عناوین مطرح كنند لذا برنامه ریزى براى كوتاهى عناوین ندارند بر عكس اصطلاح نامه كه اصطلاحات و واژه های کلیدی را می آورند نه عناوین را، از این رو بنا بر تجزیه و رعایت اختصار است كه البته در هر دو استاندارد، به دلایلی گاهى تخطى صورت مى‏گیرد.

- سر عنوان‏هاى موضوعى فقط به صورت الفبایى تنظیم مى‏شوند و به شیوه‏هاى دیگر نظام یافته، ترسیمى و چرخشى نمى‏پردازند به خصوص بخش ترسیمى شاخص بزرگ تفكیك این دو به حساب مى‏آید.

در واقع اصطلاح نامه‏‌ها براى ورود به حوزه و رشته خاص طراحى شده‏اند و ادعاى آنها ساختار بخشى به دانش‏ها است و لذا داراى ترسیم درختى نیز مى‏باشند ولى سر عنوان‏‌هاى موضوعى چون عمدتا مى‌‏خواهد به فهرست نویسى کتابخانــــه ای كمك كنند و نمى‏‌خواهند به رشته ای خاص از علوم بپردازند به صورت در هم كرد مى‌‏باشند و داراى ساختار سلسله مراتبی خاصى نیستند. و لذا فقط نمایش الفبایى دارند.

- سر عنوان‏هاى موضوعى معمولا در بیان مترادف‏ها و زیر مجموعه‏‌هایِ فرعیِ معنایی، محدودیت قائلند و خیلى ریز نمى‏شوند و در بیان رده‏ها بیشتر از 5 یا 6 رده تو رفتگى ندارند - البته بستگى به سیاست گذارى دارد - و علت آن هم این است كه اگر خیلى ریز شوند كار كاربران در فهرست نویسی براى دسترسى سخت مى‏شود.

ولى در اصطلاح نامه‌‏ها بستگی به سیاست گذاری ها ممکن است تا آخرین جایى كه نیاز باشد زیر بخش ها ذکر شوند. مثلا در اصطلاح نامه فلسفه تا 16 رده تو رفتگى بوجود آمده است و لذا این اصطلاح نامه به صورت ترسیمى چاپ نشد و فقط به صورت الفبایى آماده شده است .


سؤال:حال كه بحث به این جا رسید فرق درخت اصطلاح نامه یا همان نمایش ترسیمى آن با درختواره هایى كه برخى از مراكز در نرم افزارهاى خود از آن استفاده مى‏كنند در چیست؟

جواب: فرق اصلى در این است كه چون اصطلا حنامه‏‌ها از قوانین مشخصى تبعیت مى‌‏كنند درخت آنها درخت علم است و نه درخت یك كتاب. در واقع روابط بین اصطلاحات در اصطلاح نامه روابط پیشین است ولى در درختواره‏ها یی که برخی مراکز ارائه کرده اند روابط پسین و روابط متنی، مورد نظر بوده است. رابطه پیشین یعنى رابطه میان اصطلاحات پیش از قرار گرفتن در متن خاص و رابطه پسین یعنى رابطه پس از قرار گرفتن در متن خاص.

براى توضیح بیشتر باید عرض كنم هر اصطلاح در هر علمى ممکن است مترادف هایی داشته باشد و همین اصطلاح ، منطقا شاید دارای زیر مجموعه هایی باشد (اعم) و یا خودش زیر مجموعه اصطلاح و یا اصطلاحات دیگری قرار گیرد (اخص) و اگر هیچ كدام از این سه نبود از آنجا که در این علم مطرح شده لابد اصطلاحى است وابسته یعنى جایگاه اصلى آن خارج از این علم است و در آنجا یكى از سه رابطه بالا را دارد ولى در اینجا به عنوان وابسته آمده است و مرتبط به این علم هم هست.

هر كدام از مترادف، اعم و اخص و وابسته تعریف خاصی دارد. مثلا اخص: یا جزء یك كل است ، یا جزئى یك كلى است و یا مصداق مفهوم اعم مى‏باشد.

بنابراین درختى كه در اصطلاح نامه تشكیل مى‏‌شود درختى قانون‏مند و خارج از ذوق افراد است ولى درخت درختواره‏های موجود در برخی نرم افزارها كاملا بستگى به ذوق نویسنده كتاب دارد و لذا بسیار پیش می آید كه اعم، اخص و اخص، اعم مى‏شود. در درختواره‏های یاد شده گاهى اصطلاحات وابسته نیز به عنوان اصطلاح اخص مطرح مى‏شوند و این نمایش ها در واقع درختواره نیستند چون از نظام معنایی دقیق خبر نمی دهند.

- یكى دیگر از فرق‏ها جامعیت در پوشش اصطلاحات است در واقع در اصطلاح نامه‏‌ها تمامى اصطلاحات یك علم بررسى مى‏شود و پس از مشخص شدن روابط میان اصطلاحات، یکی از محصولات كار به طور خود به خود درخت آن علم مى‏شود و لذا شامل تمامى اصطلاحات اعم و اخص آن علم است به خلاف درختى كه از یك یا چند كتاب گرفته شده باشد، که اصطلاحات همان کتاب را در بر خواهد گرفت.

- فرق دیگر مانعیت اصطلاح نامه هاست. در درختواره‏‌ها گاهى اصطلاحات غیر ساختارى و اصطلاحات تكرارى به چشم مى‏خورند كه این دو در درخت اصطلاح نامه نیست. با توجه به اینكه در ترسیم درختى، اصطلاحات وابسته كنار مى‏روند ما با نگاه به درخت اصطلاح نامه مى‏فهمیم كه هر علمى بذاته از چه مقدار انسجام برخوردار است و بده بستان‏ها و وام‏گیرى‏هاى علوم را نیز متوجه می شویم .


سؤال: اصطلاح نامه‏‌ها چه رسالتى دارند و چه رسالت هایى ندارند؟

جواب: اصطلاح نامه‏‌ها در ابتدا به عنوان ابزارى براى نمایه سازى مطرح شدند همانطور كه قبلا گفتم در نمایه سازى اگر از زبان آزاد استفاده شود وقتى حجم مطالب زیاد شود دسترسى به همه ابعاد نمایه بسیار مشكل خواهد شد.

در واقع رسالت اولیه آن كمك به نمایه سازى است تا در نمایه سازى از زبان كنترل شده استفاده گردد همانطور كه پیش از این مطرح شد (كه نمایه سازى خود مقدمه مهمى در سازماندهى علوم است و در جاى خود باید به آن پرداخت)اما با رشد كار و تجربه‏هاى اهالى این فن، خواص دیگرى بر آن مترتب شد از جمله آنها، بحث ترسیم درختى یك علم و ساختار بخشى به علوم است. با رشد علوم كم كم به این نتیجه رسیدند كه در مدخل‏هاى فرهنگ نامه‏ها و دائره المعارفها نیز نیاز به اصطلاح نامه‏ها یك امر ضرورى است كه خود این مهم نیز باعث رشد اصطلاح نامه‏ها شد.

یكى دیگر از كاربردهاى اصطلاح نامه‏‌ها استفاده در فهرست نویسى منابع دیجیتالى است كه متاسفانه در ایران چندان متداول نیست و براى اولین بار و اولین جا در ایران مركز ما بود كه به جاى استفاده از سر عنوان‏هاى موضوعى از اصطلاح نامه استفاده كرد. اصطلاحات در اصطلاح نامه‏ها به دلیل اینكه جزئى‏ترند جستجوى بر اساس آنها دقیق‏تر صورت مى‏گیرد بحثى كه مطرح است و احتمالا به خوبى جواب بدهد رده بندى منطقى منابع مكتوب در كتاب‏خانه‏هاى تخصصى بر اساس درخت اصطلاح نامه مى‏باشد که پرداختن به آن نیاز به زمان دارد و هنوز زمینه طرح آن فراهم نیست.

اما آنچه رسالت اصطلاح نامه‏‌ها نیست. یكى از توقعاتى كه غیر متخصصین از اصطلاح نامه دارند توضیح مفهومى هر اصطلاح است كه در واقع فرهنگ نامه‏ها متكفل آن هستند نه اصطلاح نامه‏ها و تعمدا این كار توسط اصطلاح نامه صورت نمى‏گیرد.

یكى دیگر از توقعاتى كه از اصطلاح نامه مى‏رود و اصطلاح نامه متكفل آن نیست این است كه فكر مى‏‌شود با آمدن اصطلاح نامه مشكل نمایه سازى و دسترس‏پذیر كردن متون حل مى شود و این در حالى است كه اصطلاح نامه‏‌ها بدون واسط نمایه سازى متون، نقشی در دسترس پذیر نمودن متون الکترونیکی ایفا نمی کنند. . این واسط‏ها چه به طور مستقیم و چه غیر مستقیم توسط انسان‏ها صورت مى‏گیرد كه مشكلات خاص خود را خواهد داشت. امروزه در سایت‏هاى مختلفى در دنیا از روبات‏ها براى نمایه سازى استفاده مى‏شود نتیجه كار توسط انسان‏ها كنترل مى‏شود كه حتى این مقدار استفاده از ماشین در علوم انسانى و به خصوص علوم اسلامى كه تعدد و تنوع تعابیر بسیار فراوان است - تقریبا غیر ممكن است و لذا تمام كار توسط انسان بایست صورت گیرد كه آن هم لوازم، هزینه ها و در عین حال آفت‏هاى خاص خود را در پى خواهد داشت و با این که کار دشوار و پرهزینه ای است ولی چاره ای از انجام آن نداریم و کارهای بزرگ، حوصله، همت بلند و خطرپذیری را بدنبال دارد.