لوگوی جشنواره وب و موبایل ایران

آیین نامه اصطلاح‌نامه نگارى - شیوه نامه تدوین

 

ضمیمه
-

شیوه نامه ‏اجرایی تدوین اصطلاح‏نامه

مراحل اجرایی تدوین اصطلاح نامه:

1ـ شناسایى منابع

شناسایى منابع و مآخذ از راه‏هاى زیر ممكن است:

ـ رجوع به كتاب‏هایى كه در زمینه كتاب‏شناسى موضوعى اصطلاح‏نامه نوشته شده؛

ـ رجوع به كتاب‏خانه‏هاى تخصصى و عمومى؛

ـ رجوع به بانك‏هاى اطلاعاتى و سیستم‏هاى اطلاع ‏رسانى؛

ـ راهنمایى اساتید فن به خصوص اساتید مشاور.

یادآورى: منبع یا سند به چیزی گفته مى‏شود كه حاوى اطلاعات مفید و معتبر در خصوص یك علم باشد.

منابع و مآخذ اصطلاح‏نامه عبارت است از:

ـ اصطلاح‏نامه‏هاى موجود در آن رشته‏ى علمى یا رشته‏هاى وابسته؛

ـ واژه‏نامه‏هاى تخصصى؛

ـ دانش‏نامه‏ها و موسوعه‏ها؛

ـ كتاب‏هایى كه شامل چند رشته‏ علمى و یا بخش‏هایى از آن مى‏گردد؛

مانند:« شفا »ی بوعلى« الرسائل » امام خمینى؛

ـ كتاب‏هایى كه دوره‏ى كامل علم را در بر مى‏گیرند؛

مانند:« جواهر الكلام »

ـ كتاب‏هایى كه تنها در برگیرنده‏ بخش خاصى از یك علم هستند؛

مانند:« الاسس المنطقیه للاستقراء » محمدباقر صدر

ـ پایان نامه‏ها و رساله‏هاى تخصصى؛

ـ مقالات و مجلات تخصصى؛

ـ فیلم، سى‏دى، نوار صوت، سخنرانى، جلسه درس و مصاحبه.

2ـ طبقه بندى منابع

در طبقه‏بندى منابع، گزینه‏هاى ذیل مورد نظر قرار مى‏گیرد:

ـ از حیث اعتبار منابع (دست اول یا دست دوم)؛

ـ ادوار مختلف علم (قدما، متأخرین، معاصر)؛

ـ شیعى یا سنى؛

ـ درسى یا غیر درسى؛

ـ مقارن یا غیر مقارن؛

ـ متن، شرح، تعلیقه یا حواشى.

یادآورى: انتخاب منابع و طبقه‏بندى آن‏ها باید با نظارت استاد مشاور باشد و نسخه‏اى از آن به شوراى علمى ارائه گردد.

3ـ كد گذارى منابع

كد گذارى و نصب بر چسب به منظور سرعت كار و بالا بردن ضریب امنیت انجام مى‏پذیرد.

كد گذارى با عدد یا حروف و یا تلفیقى از آن دو مى‏تواند صورت گیرد. به عنوان نمونه كد گذارى با عدد به شكل زیر است:

ـ كد گروه: ابتدا از سمت چپ كدى كه به گروه اختصاص دارد نوشته مى‏شود؛

ـ كد كتاب: بعد از كد گروه با فاصله ممیّز كد كتاب آورده مى‏شود؛

ـ شماره‏ى جلد كتاب: در صورت چند جلدى بودن بعد از كد كتاب با فاصله ممیّز شماره‏ى جلد كتاب قرار مى‏گیرد.

مانند:

40/105 /8

شماره‏ى جلد كد كتاب كد گروه

4ـ تهیه‏ى شناسنامه‏ى منابع

شناسنامه‏ى اسناد شامل نام اثر، نوع اثر، زبان اثر، موضوع اثر، نام صاحب اثر، ملیت صاحب اثر، مترجم، محقق،ناشر، نوبت و سال چاپ و تعداد مجلدات،طبق فرم شناسنامه‏ى كتاب است.

نام گروه:شناسنامه‏ى اسنادشماره فیش:

کد سند

 

كد برنامه

 

نام سند

 

مؤلف

 

تاریخ تولد

 

تاریخ وفات

 

دین

 

مذهب

 

ملیت

 

نوع سند

 

موضوع‏ سند

 

زبان سند

 

تعداد جلد

 

تعداد جزء

 

ت.صفحه

 

مترجم

 

محقق

 

شارح

 

مقرر

 

ناشر

 

تاریخ نشر

 

محل نشر

 

نوبت چاپ

 

تنظیم كننده:تاریخ تنظیم:

نمونه تكمیل شده

نام گروه: فقه شناسنامه‏ى اسنادشماره فیش: 1

كد سند

118

كد برنامه

7

نام سند

المكاسب المحرمه

مؤلف

امام خمینى

تاریخ تولد

1218

تاریخ وفات

1368

دین

اسلام

مذهب

تشیع

ملیت

ایرانى

نوع سند

كتاب

موضوع ‏سند

فقه

زبان سند

عربى

تعداد جلد

2

تعداد جزء

-

ت.صفحه

494

مترجم

 

محقق

 

شارح

 

مقرر

گروهى

ناشر

مؤسسه تنظیم و نشر آثار امام خمینى (ره)

تاریخ نشر

1373

محل نشر

قم ـ اعتماد

نوبت چاپ

اول

تنظیم كننده:سیدمالك طباطبایىتاریخ تنظیم:20/3/82

5ـ تهیه‏ى طرح ابتدایى و تعیین رده‏هاى اصلى

ـ « گروه پروژه» طرح‏هاى جامع و نمودارهاى كاملى را در رده های اصلی به ترتیب اولویت پیش‏نهاد مى‏دهد؛

ـ طرح‏هاى پیش‏نهادى گروه به استاد مشاور جهت اظهار نظر کتبی ارائه میشود ؛

ـ شوراى علمى پس از بررسى طرح ها و نظرات استاد مشاور در مورد رده‏هاى اصلى اعلام نظر مى‏كند؛

ـ طرح‏ها و نمودارها گام به گام در حین عمل تهذیب و تکمیل می گردد و در پایان شكل واقعى خود را در چار چوب محتواى حوزه‏ى علمى اصطلاح‏نامه پیدا خواهد كرد و هر اصطلاحى روابط سلسله مراتبى خود را به دست خواهد آورد.

6- روش تدوین اصطلاح‏نامه

در تصویب اصطلاح و تدوین اصطلاح‏نامه دو روش كاربردى وجود دارد:

الف ـ روش قیاسى: در اجراى این روش، اصطلاحات طى مرحله مقدماتى نمایه‏سازى، از مدارك استخراج مى‏گردد؛ ولى وقتى تا به تعداد كافى اصطلاح گردآورى نشده هیچ‏گونه كوششى براى كنترل واژگان به عمل نمى‏آید و روابط ما بین اصطلاحات تعیین نمى‏شود. پس از این مرحله كلیه اصطلاحات توسط گروهى ازمتخصصان، كه ترجیحاً تركیبى از نمایه سازان و متخصصان موضوعى هستند بررسى مى‏گردد. این افراد نخست به تعیین اصطلاحاتى مى‏پردازند ـ كه نمایشگر عام‏ترین مقولات هستندـ و سپس بقیه‏ى اصطلاحات را بر اساس روابط منطقى آن‏ها، در این مقولات جاى مى‏دهند. بدین ترتیب، ساخت مقوله‏ها از عام به خاص پیش مى‏رود. كنترل واژگان در مرحله‏اى صورت مى‏گیرد كه مقوله‏ها تعیین شده باشند.

ب ـ روش استقرائى: در روش استقرائى، اصطلاحات جدید بعد از گزینش از مدارك و كنترل براى ورود به اصطلاح‏نامه پذیرفته مى‏شوند. كنترل واژگان از آغاز صورت مى‏گیرد و هر اصطلاح بمحض ورود، عضوى از یك یا چند مقوله عام‏ترى تلقى مى‏گردد كه در مرحله مقدماتى به طور موقت ایجاد شده است. بنابراین، اصطلاح‏نامه از خاص به عام پیش مى‏رود.

یاد آوری : در اصطلاح‏نامه علوم اسلامى از روش قیاسى بیش‏تر استفاده مى‏شود هر چند در مواردى ممكن است از هر دو روش استفاده شود؛ مثلاً در مرحله مقدماتى و تصویب ابتدایى از روش استقرائى استفاده كرد و در مرحله نهایى روش قیاسى را به كار برد.

7ـ شیوه‏ى گردآورى‏اصطلاح

الف: مراحل اخذ اصطلاح

اخد اصطلاح از متن حداقل داراى سه مرحله است:

1- آشنایی با مدرک

اولین قدم در تهیه‏ى فهرستى مناسب از اصطلاحات یك مدرك، آشنایى با سند است اصطلاح‏نامه نویس باید از محتوا و ساختار مدرك اطلاع داشته باشد.و براى تشخیص اطلاعات مدرك موارد زیر را بررسى كند:

عنوان، چكیده، مقدمه، پیشگفتار، فهرست مندرجات، شرح روش كار، بحث، نتایج، منابع و مأخذ و...

بررسى كلمات كلیدى از اول پاراگراف‏ها و عناوین فصول و قسمت‏هاى نتیجه‏گیرى، كلمات ته كلامى مانند بنابراین، بدین سبب و... .

2- تحلیل مفاهیم مدرک

تمام مفاهیمى را كه ارزش اطلاع‏رسانى دارند و موضوع مدرك را به خوبى بیان مى‏كنند به عنوان اصطلاح انتخاب كند. تعداد اصطلاحات هر مدرك به اطلاعات اساسى آن مدرك بستگى دارد.

به عنوان یك ضابطه، مفاهیم باید هر قدر كه امكان دارد به طور اخص تعیین شوند مثلاً اگر مدركى در مورد«قضاوت مقلّد» است باید همین اصطلاح به مدرك داده شود و از اختصاص اصطلاح اعم «قضاوت» به آن خوددارى شود.

با این وصف از گزینش اصطلاحاتى كه بار اضافى بر نظام بازیابى وارد مى‏كنند و ارزش اطلاع‏رسانى ندارند پرهیز شود؛ به عبارت دیگر، در صورتى از متن، یك اصطلاح اخذ مى‏شود كه متن مذكور راجع به آن اصطلاح پیام معتنابهى داشته باشد، و اصطلاح مذكور، صلاحیت موضوع واقع شدن در یك قضیه منطقى را داشته باشد. مثلاً از قضیه «یبطل الصوم بالجماع» مى‏توان دو اصطلاح: « مبطلات صوم » و« جماع » را اخذ كرد.

3- گزینش واژه ها و تبدیل آن به زبان مقید اصطلاح نامه ای

وقتى تحلیل مفاهیم تمام شد، اصطلاح‏نامه نگار شروع به گزینش واژه‏هایى مى‏كند كه باید در اصطلاح‏نامه بیایند. واژه‏ها به زبان مقید از میان واژه‏هاى معینى انتخاب مى‏شوند و بعد از كنترل مترادف‏ها اصطلاحات مرجح پذیرفته مى‏شوند. به این كار تبدیل مفاهیم اصلى به اصطلاح گفته مى‏شود.

ب - حالت‏هاى مختلف یك اصطلاح در اسناد و مدارك

سند و مدركى كه اصطلاح از آن گرفته مى‏شود چند گونه است:

1ـ اصطلاح در مدرك به صورت ساده و بسیط وجود دارد، كه به همان شكل و بدون تغییر از متن اخذ و وارد اصطلاح نامه مى‏شود.

مانند:وجود.

2ـ اصطلاح به شكل تركیب استاندارد اصطلاح نامه‏اى در مدرك آمده كه این هم بدون هیچ تغییرى دراصطلاح‏نامه آورده مى‏شود.

مانند:قضیه حملیه

3ـ اصطلاح به زبان طبیعى و كنترل نشده درمتن مدرك آمده كه اصطلاح نویس آن را بعد از كنترل به صورت اصطلاح استاندارد و قابل قبول اهل فن، در اصطلاح نامه قرار مى‏دهد.

مثلاً از متن «توجد للشهرة عوامل و اسباب» اسباب شهرت گرفته مى‏شود.

4ـ هیچ گونه اثر لفظى از اصطلاح در اسناد و مدارك وجود ندارد (یا تاكنون یافت نشده) و بخاطر هدف‏هاى نمایه سازى و اصطلاح نامه نگارى توسط اصطلاح نامه نویس اقدام به جعل آن مى‏شود و با نشانه گذارى دراصطلاح نامه قرار مى‏گیرد، كه به آن اصطلاح جعلى (انتزاعى) گفته مى‏شود.

موارد جعل اصطلاح عبارت است از:

الف: ایجاد مقوله‏هاى اصلى؛

ب: در مواردى كه مفهومى در یك یا چند صفحه و یا پاراگراف بیان شده ولى قالبى كه بتواند اصطلاح بیان كننده آن مفهوم باشد وجود ندارد اما به هر حال باید مطلب در شكل اصطلاحى قرار گیرد.

در این صورت ضمن این كه باید با احتیاط عمل شود، تدوین كنندگان اصطلاح نامه مى‏توانند قالبى را براى بیان آن مفهوم جعل کرده و با علامت ستارهجلو این گونه اصطلاحات آن‏ها را در اصطلاح‏نامه بیاورند و در مقدمه‏ى اصطلاح‏نامه به این موضوع اشاره شودكه اصطلاحاتى كه جلو آن‏ها ستاره قرار گرفته جعلى است.

ج: در متنى كه به مطلبى پرداخته شده و تصوراً داراى شقوقى هست، ولى در این عبارت همه‏ى شقوق ذكرنشده است مانند «عبادت» كه دوشق «عبادات خدا» و «عبادت غیر خدا» قابل تصور است، ولى د راین جا از دو شق بحث نشده است اما به شق دوم براى شكل دهى به طبقه بندى نیاز است، در صورتى مى‏شود این شق غیر مذكوررا آورد كه:

1ـ به نوعى هر چند ضمنى از آن بحث شده باشد؛

2ـ تدوین كنندگان مطمئن باشند كه این اصطلاح در آینده به دست مى‏آید كه در این صورت اصطلاح با همان علامتمشخص شده تا در نهایت آدرس دقیق و مأخذ كاربرد آن ثبت شود.

ـ اصطلاحاتى كه در این صورت (ج) با ستاره مشخص شده است باید در پایان اصطلاح نامه بازنگرى شوند ، تا اگر مأخذ و منبع آن به دست نیامد از اصطلاح نامه حذف شوند.

ج ـ مراحل اجرایى اخذ و تصویب اصطلاح

فرایند اخذ تا تصویب اصطلاح را می توان در هفت مرحله ترسیم کرد. در این مراحل ، پیشنهاد دهنده اصطلاح، کنترل کننده ابتدایی، کنترل کننده نهایی، استاد ارزیاب و شورای علمی به شرح ذیل نقش ایفا می کنند :

مرحله اول : پیشنهاد دهنده اصطلاح، متنرا به دقت مطالعه كرده، و پس از اخذ اصطلاح (مطابق معیار پیش گفته) و پیشنهاد رابطه (اعم از روابط اصلى و بین مقوله‏اى) متن مرتبط با اصطلاح را تقطیع كرده و در بخش تقطیع متن، به همراه آدرس درج مى‏نماید. هیچ اصطلاحى نباید بدون سند و تقطیع متن بماند.

مرحله دوم : كنترل كننده ابتدایى، موارد ذیل را به عنوان محورهاى كنترل، مورد بررسى قرار مى‏دهد:

الف ـ سندهاى اصطلاح (اصل وجود سند، معیار اخذ اصطلاح از سند)؛

ب ـ شكل اصطلاح و روابط پیشنهادى؛

ج ـ یاد داشت دامنه، توضیحگر، عبارت راهنما(نیاز یا عدم نیاز به این موارد، و صحت یا عدم صحت موارد پیشنهادى)؛

د ـ هماهنگى اصطلاحات به لحاظ فارسى ـ عربى، و مفرد ـ جمع، و مرجح و نامرجح؛

هـ - رجوع به متن (مأخذ اصطلاح) جهت اطمینان از اخذ همه اصطلاحات موجود در متن.

تذكر: در محور اول و پنجم، ده درصد اسناد و متون بررسى مى‏شود كه در این مقدار، اگر بیست درصد اشكال داشت، مجموع كار عودت داده میشود. و در سایر محورها، همه اصطلاحات پیشنهادى مورد بررسى قرارمى‏گیرد.

مرحله سوم : كنترل كننده ابتدایى، نقایص و كاستى‏ها را با پیشنهاد دهنده اصطلاح مطرح كرده، و مواردى را كه به توافق نمى‏رسند به كنترل كننده دوم (نهایى) ارجاع مى‏دهد.

مرحله چهارم : كنترل كننده دوم (نهایى) در موارد اختلافى، جانب هر طرف را گرفت، به عنوان نظر نهایى تصویب مى‏گردد، و اگرنظر ثالثى داشت در جلسه سه نفره (مركب از كنترل كننده دوم و دو نفر دیگر به انتخاب مسئول گروه پروژه) تعیین تكلیف خواهد شد.

مرحله پنجم : كنترل كننده دوم(نهایى) علاوه بر این، ده درصد از مجموع كار در همه محورهاى پنج گانه را كنترل مى‏كند، و اگر بیست درصد از این مقدار، در محور «الف» و «هاء» مرحله دوم داراى اشكال بود، كلّ كار را با هماهنگى مسئول گروه پروژه، جهت كنترل مجدد این دو محور بر اساس ضوابط پیش گفته، به كنترل كننده ابتدایى عودت مى‏دهد. و نسبت به اشكالات در سه محور دیگر، در جلسه‏اى مركب از كنترل كننده دوم و دو نفر دیگر به انتخاب مسئولگروه پروژه تعیین تكلیف خواهد شد.

مرحله ششم : استاد ارزیاب ده درصد از اصطلاحات را در محورهاى كنترل ارزیابى كرده، و نظر خودرا اعلام مى‏كند.

مرحله هفتم : نظرات استاد ارزیاب در شوراى علمى گروه اصطلاح نامه مطرح، و تصمیم‏گیرى مى‏شود.

8ـ دستورالعمل‏هاى واژه گزینى و تصویب اصطلاح

ـ همیشه در انتخاب واژه، خودتان را جاى استفاده كننده قرار دهید قبول هر واژه در اصطلاح‏نامه باید مستند به نیازهاى بالفعل و بالقوه باشد؛

ـ در ساختن اصطلاحات مرتبط آزادانه عمل كنید و ارتباط معنایى هر یك از آن‏ها را با دیگر شاخه‏ها نشان دهید، نگذارید واژه‏ها به هر جهت روى آورند بدون آن كه تكیه‏گاه معنایى درستى داشته باشند؛ هر چه رابطه‏ وابسته در اصطلاح‏نامه‏ى علمى كم‏تر به كار رفته باشد نشانگر قوت و استحكام بین مفاهیم آن علم است؛

ـ در آوردن اصطلاح نامرجح گشاده دست باشید، و دربه كارگیرى آن‏ها سخت‏گیر و خورده بین نباشید.

9ـ روش آدرس‏نویسى

ـ هر سند و مدركى كه در تدوین اصطلاح‏نامه استفاده مى‏شود لازم است از ابتدا تا انتهاى كار از نظر نوع چاپ، ناشر، و شماره‏ى صفحات یكسان باشد؛

ـ نحوه‏ى آدرس‏نویسى:

ـ اگر مطلب در یك صفحه از مدرك باشد به گونه‏ى زیر عمل شود؛

97/4/105/8

شماره‏ىصفحه شماره‏ىجلد كدكتاب كد گروه

و اگر مطلب در بیش از سه صفحه پى در پى آمده باشد در قسمت شماره‏ى صفحه داخل پرانتز صفحه شروع و صفحه پایانى با فاصله خط تیره‏آورده شود.

(14 ـ 8)/4/105/8

و اگر مطلب در چند صفحه‏ى غیر مسلسل و به صورت پراكنده آمده باشد به شكل زیر عمل شود:

20 و 16/4/105/8

كتاب‏های دو جلدى در یك مجلد به صورت 2ـ1 و... با شماره ى صفحه‏هاى مسلسل به شكل زیر آورده شود.

120/2و 1/101/5

و چنانچه شماره صفحه‏هاى آن غیر مسلسل باشد بدین صورت آورده شود:

150 /2/121/4

كتاب‏هاى چند جلدى كه روى جلد آن‏ها به صورت تك شماره آمده ولى داخل آن چند قسمت است و هرقسمت شماره‏ى صفحات جداگانه داشته باشد به صورت زیر آدرس داده شود:

35 /2 ـ 1/109/8

20/2 ـ 2/109/8

 

شماره‏ى قسمت - شماره‏ى جلد

كتابهاى تك جلدى داراى چند قسمت با شماره صفحه‏هاى جداگانه به شكل زیر آورده شود:

25/2 ـ /172/3

 

شماره‏ى قسمت

ـ كتاب‏هایى كه جلد اول آن‏ها چاپ شده و جلدهاى دیگر هنوز منتشر نشده است همانند كتاب‏هاى چند جلدى عمل شود.


1- مانند : « انسان شناسى » كه مركب از انسان و شناخت است و هر دو به عنوان اصطلاح كاربرد دارند بر خلاف « شك بدوى » كه جزء دوم آن قابلیت اصطلاح بودن را مستقلاً ندارد .

2- مانند: اصل مثبت و برهان صدیقین

3- مثلاً در اطعمه و اشربه فقه انواع حیوانات را به عنوان این كه كدام قابل خوردن است و كدام یك حرام، بحث از حیوانات در این جا « زمینه‏ى موضوعى جنبى است » به خلاف انواع حیوانات در علم « زیست‏شناسى » كه زمینه موضوع اصلى است .