لوگوی جشنواره وب و موبایل ایران

درباره کتابخانه دیجیتالی مرکز

مقدمه

پس از پیشنهاد ایجاد کتابخانه دیجیتالی در مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی اقدامات اولیه ذیل صورت گرفت :

الف. بازدید و برگزاری نشست مشترك با كتابخانه دیجیتالی دید جهت تبادل اطلاعات و تجربیات

ب. برگزاری نشست مشترك با كمیته كتابخانه دیجیتالی سازمان كتابخانه ها، موزه ها، و مركز اسناد آستان قدس رضوی جهت تبادل اطلاعات و تجربیات

ج. شروع پروژه مطالعاتی انتخاب نرم افزار مناسب برای كتابخانه دیجیتالی

د. برگزاری نشست های تخصصی و بازدید ها و حضور در همایش های شركت های تولید كننده نرم افزارهای كتابخانه دیجیتالی

ه. رایزنی با متخصصین حوزه كتابخانه دیجیتالی، و كتابخانه ها و موسساتی كه در حال راه اندازی كتابخانه دیجیتالی بودند.

و. انتخاب نرم افزار مناسب كتابخانه دیجیتالی مركز و توجیه انتخاب و پیگیری تهیه نرم افزار

ز. آموزش كاركنان بخش كتابخانه دیجیتالی مركز و بخش های مرتبط (دوره ها و كارگاههای آموزشی)

ح. پیگیری نصب و راه اندازی و تهیه سخت افزارهای مورد نیاز و آموزش نرم افزار تهیه شده

ط. پشتیبانی كامل علمی، فكری و عملیاتی كاركنان بخش كتابخانه دیجیتالی و بخش های مرتبط

ی. مطالعه، پژوهش و طراحی نظامها، راهكارها، روندها و خط مشی های مرتبط با كتابخانه دیجیتالی مركز

 

کتابخانه دیجیتالی چیست؟

كتابخانه  دیجیتالی سازمانهایی هستند كه در آن كاركنان متخصص به انتخاب، سازماندهی و كمك به دسترسی فكری به منابع اطلاعاتی می پردازند و در آن فرایند تفسیر، توزیع، حفاظت از یكپارچگی اطلاعات دیجیتالی و نیز اطمینان از وجود مجموعه ای از آثار دیجیتالی در مدت زمان طولانی مورد توجه قرار می گیرد تا از این طریق بتوان منابع دیجیتالی را با سرعت و به صورت اقتصادی برای استفاده یك جامعه یا مجموعه ای از جوامع در دسترس قرار داد.

 

اجزای اصلی تعریف:

*كتابخانه (Library) : پیشتر ارائه شد.

*دیجیتال (Digital): داده هایی ثبت شده یا ارسال شده به عنوان پالس های ولتاژ گسسته و ناپیوسته توسط رقم های دو دویی كه بیت گویند.

 

عوامل زمینه ساز كتابخانه دیجیتالی

مشكل كتابخانه های سنتی در برآورده ساختن نیازهای كاربران و اداره مجموعه خود

1. ناتوانی در تهیه و خرید منابع جدید

1-2 ضعف حفاظت و نگهداری منابع قبلی

1-3 عدم سرعت عمل در پردازش، آماده سازی و اشاعه اطلاعات

1-4 ناكارآمدی و ایجاد ارتباط با سایر مراكز

 

2.مزایایی كه كتابخانه دیجیتالی در قبال نیازهای كاربران و جامعه اطلاعاتی ارائه می دهد:

2-1 عدم نیاز به تهیه و خرید چند نسخه از منبع

2-2 عدم وجود امكان آسیب هایی مثل خط خوردگی، مفقود شدن و مشكلات صحافی

2-3 دسترسی آسان به محتوای مواد دیجیتال

2-4 امكان دسترسی به محتوای مواد سایر كتابخانه ها یا مراكز دیجیتالی

2-5 دسترش شبكه های امانت بین كتابخانه ای و اشتراك منابع

2-6 كاهش زمان نشر، در نتیجه كاهش زمان اشاعه اطلاعات

2-7 ایفای نقش بارز در حفظ آثار فولكلور و میراث فرهنگی اقوام مختلف

 

اهداف کتابخانه دیجیتالی

• گردآوری، ذخیره و سازماندهی اطلاعات و دانش به شكل دیجیتالی

• كمك به انتقال مقرون به صرفه و كارآمد اطلاعات (صرفه جویی در هزینه و زمان استفاده كنندگان)

• تاثیر قابل توجه در سرمایه گذاری روی ساختار رایانه ای و ارتباطی

• ارتباطات قدرتمند و همكاری ما بین جوامع پژوهشی، بازرگانی، حكومتی و آموزشی

• استفاده از فرصتهای آموزشی مادام العمر

• دسترس پذیر ساختن منابع كمیاب و نایاب

• حفاظت از منابع آسیب پذیر

 

ویژگی های کتابخانه دیجیتالی

• دسترسی از راه دور به منابع آن به سادگی امكان پذیر است.

• از امكانات بسیار قوی و وسیع جستجو و مرور(Browsing) بهره می گیرد.

• اساس و پایه ای برای خدمات دارای ارزش افزوده محسوب می شود.

• منابع دیجیتالی خارج از حوزه مدیریتی و محیط خود را نیز در بر می گیرد.

• تمام فرایند و خدماتی كه اساس و پایه هر كتابخانه ای است را شامل می شود.

• نگرشی به كل منابع كتابخانه دارند و شكل و قالب آن اطلاعات را در نظر می گیرد.

• به جوامع یا حوزه های خاصی از استفاده كنندگان خدمت می كنند.(مانند آنچه كه اكنون كتابخانه های سنتی انجام می دهند ) با این تفاوت كه این جوامع ممكن است در شبكه اینترنت پراكنده باشند.

• برای ادامه حیات خود نیاز به همكاری كتابداران و مهندسان علوم رایانه دارند.

• به ساختار یك سازمان خاص وابسته هستند.

• فراهم آوردن امكانات متعدد دسترسی سریع و كارآمد به اطلاعات.

• در اختیار داشتن مالكیت و كنترل منابع (برخی از آنها ممكن است خریداری شوند)

• منابعی را در بر می گیرد كه ممكن است از هیچ راه دیگری امكان دسترسی به آنها وجود نداشته باشد.

• طیف كاملی از عملگرهای جستجو، امكان مرور واژه های جستجو، غنی سازی ركوردها با كنترل واژگان، امكان اصلاح جستجوهای اولیه را فراهم می كند.

افق های پیش روی كتابخانه دیجیتالی

• تغییر روابط از غیر كنشی به كنشی.

• عرضه محوری به جای تقاضا محوری.

• ارتباط از انسان به انسان صرف كه انسان با ماشین و بالعكس تغییر می كند.

• انتقال پیام جای خود را به پردازش اطلاعات می دهد.

• تك رسانه ایها به چند رسانه ای ها فعال تبدیل شده اند.

 

ضرورت آموزش کارکنان

با عنایت به اینكه یكی از فعالیتهای اصلی (سه گانه) مراكز اطلاع رسانی تخصصی "سازماندهی اطلاعات و دانش" می باشد، ضرورت كسب این دانش توسط كاركنان این مراكز بدیهی می نمود. آشنایی و مهارت كاركنان در سه حوزه اصلی "دانش سازماندهی" یعنی فهرستنویسی، نمایه سازی و چكیده نویسی و رده بندی، فرایند مدیریت اطلاعات را در مراكز فوق الذكر تسهیل و تسریع نموده، تحقق اهداف سازمانی را به ارمغان می آورد.

از سوی دیگر، همانطور كه پیشتر اشاره شد به دلیل آنكه سازماندهی اطلاعات یكی از كاركردهای سه گانه مراكز اطلاعات و مدارك است، عدم فراگیری این دانش توسط كاركنان موجب نیاز مراكز به نیروهای متخصص خارج از سازمان می گردید. این امر نه تنها باعث صرفه هزینه های كلان می گردید، بلكه از كیفیت این فرایند نیز می كاهد. در همین راستا کتابخانه مركز اطلاعات و مدارك اسلامی به منظور ارتقای سطح دانش و مهارت كاركنان خود برای اجرای صحیح یكی از كاركردهای اصلی اش یعنی "سازماندهی اطلاعات و دانش اسلامی براین شدکه کارهای خودرا براساس استانداردهای موجود در این حوزه شروع نماید.

 

مراحل سازمان دهی اطلاعات در کتابخانه دیجیتالی(بااستفاده از نرم افزار سیمرغ)

فهرست نویسی منابع الکترونیکی

• جستجو در کتابشناسی در یکی از پایگاهها اگر موجود باشد.

الف. در صورت وجود پیشینه تهیه خروجی ISO 2709

ب. فراخوانی در برنامه سیمرغ (فایل تدوین) .

ج. پرینت مطالب جهت تصحیح.

د. تصحیح یا تغییر اطلاعات کتابشناختی.

ه. اعمال اصلاحات در برنامه سمیرغ.

و. انتقال پیشینه ها به پایگاه اصلی .

• اگر منبع مورد نظر در هیچ پایگاه کتابشناختی موجود نباشد.

الف. فهرست نویسی بنیادی در کاربرگه

ب. ورود اطلاعات داخل برنامه

ج. پرینت برای اصلاح

د. اعمال اصلاحات

ه. انتقال به فایل اصلی

• وظایف مدیر سیستم (نرم افزاز سیمرغ)

الف.کنترل اطلاعات

ب. رفع ابهام

ج. انتقال به فایل اصلی

د. اعمال تغییرات در برنامه

ه. تعریف سطوح دسترسی

و. بهنگام سازی اطلاعات

ز. گزارش گیری از سیستم مطابق نیازها

ح. تهیه فایل پشتیبان

 

اجمالی از شرح وظایف اعضای کتابخانه دیجیتالی به ترتیب مراحل کاری

پس از تحویل گرفتن کتابخانه دیجیتالی و تهیه نرم افزار، پی گیری نصب آن و ضرورت آموزش نیروهای بخش کتابخانه دیجیتالی با توجه به اینکه کار خاصی جهت سازماندهی اطلاعات، جزء جمع آوری متون الکترونیکی صورت نگرفته بود مراحل کاری با برنامه ریزی و سیاست گذاری با حداقل امکانات و نیروی کم شروع به کار شد و وظایف کاری مشخص گردید و اجمالا به این شرح می باشد.

 

 

شناسایی و استخراج متون الکترونیکی

• جداسازی متون کامل و ناقص و تهیه لیست جداگانه از هرکدام با تعیین جایگاه.

• جداسازی متون تکراری و تهیه لیست از آنها همراه با کد و تعیین جایگاه.

• تهیه لیست وکدگذاری متون الکترونیکی کامل جهت ایزو.

• تبدیل متون الکترونیکی با فرمت Word و Text به Html

• تحویل متون الکترونیکی با فرمت Html جهت فهرست نویسی و قراردادن در برنامه سیمرغ

• شناسایی مشخصات کتب بدون نام و مولف

• تهیه ایزوی کتب شناسایی شده

• فهرست نویسی تحلیلی - موضوعی متون الکترونیکی براساس اصطلاح نامه جامع علوم اسلامی

• کنترل فهرست نویسی توصیفی متون الکترونیکی

• تحویل متون الکترونیکی فهرست نویسی شده پس از کنترل به مدیر سیستم

• رفع ابهام از منابع فهرست نویسی شده

• انتقال منابع فهرست نویسی شده به فایل اصلی

• اعمال تغییرات در برنامه

• تعریف سطوح دسترسی

• بهنگام سازی اطلاعات

• گزارش گیری از سیستم مطابق نیازها

• تهیه فایل پشتیبان

 

امور متفرقه

1. برگزاری کلاس های مورد نیاز برای نیروهای کتابخانه دیجیتالی مرکز

2. خرید کتاب و نرم افزارهای مورد نیاز .

3. پاسخگویی به نیروهای مرکز جهت چگونگی استفاده از متون الکترونیکی .

4. پی گیری تهیه متون الکترونیکی کتابخانه دیجیتالی و پشتیبانی اصطلاح نامه ها.

5. پاسخگویی به درخواست های خارج از مرکز .

 

منابع الکترونیکی

حدود 20000 جلد منابع الکترونیکی اعم ازکتب و مقالات در کتابخانه دیجیتالی مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی موجود می باشد که جهت ارائه و در دسترس قراردادن آنها تا به حال حدود 2300 عنوان در بیش از6000جلد از آنها فهرست نویسی توصیفی و بیش از 800 عنوان فهرست نویسی تحلیلی – موضوعی گردیده که در حال حاضر در نرم افزار سیمرغ قابل ارائه می باشد. و بقیه موارد پس از فهرست نویسی و تکمیل انشا ءالله به برنامه اضافه خواهد شد.

 

فهرست نویسی منابع الکترونیکی

کار فهرست نویسی منابع الکترونیکی برای اولین بار در ایران در مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی انجام می پذیرد کاری نو و منحصر به فردی است که بر اساس فصل نهم قواعد فهرست نویسی انگلو – امریکن می باشد و با توجه به اینکه بنا ا ست بر اساس اصطلاح نامه جامع علوم اسلامی فهرست نویسی تحلیلی – موضوعی شود تفاوت های فراوانی با فهرست نویسی منابع چاپی دارد که نمونه ای از آن به شرح زیر ارائه می گردد.

 


نمونه ای از پیشینه کتابشناختی منابع الکترونیکی (لوح فشرده) در کتابخانه دیجیتالی مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی



(صفحه آغازین منبع الکترونیکی فهرست نویسی شده)



نمونه ای از پیشینه کتابشناختی منابع (متن الکترونیکی کتاب) تهیه شده توسط کتابداران دیجیتالی مرکز اطلاعات و مدارک اسلامی (برای اولین بار در ایران)

 
نمونه ای از پیشینه کتابشناختی منابع چاپی کتاب